21/11/26

4.063. NGƯỜI MẸ THỜI HY LẠP CỔ ĐẠI

   Mộc Nhân dịch (*)

 Nguyên tác: Mothers lives in ancient greece were not easy – but celebrations of their love have survived across the centuries (Cuộc sống của những người mẹ ở Hy Lạp cổ đại chẳng hề dễ dàng – nhưng những lời ca ngợi tình yêu thương của họ vẫn còn lưu truyền qua hàng thế kỷ.)


***

Người Hy Lạp cổ đại có lẽ không có ngày "Ngày của Mẹ" giống như cách tổ chức tại Hoa Kỳ hay Vương quốc Anh ngày nay – những ngày lễ vốn bắt đầu từ đầu thế kỷ 20 (ở Mỹ) và từ thời Trung cổ (ở Anh). Dẫu vậy, họ vẫn có những lễ hội tôn vinh thiên chức làm mẹ, chủ yếu hướng tới nữ thần Hera hoặc nữ thần đất mẹ Cybele – mặc dù trên thực tế, chính phụ nữ mới là những người đảm nhận phần lớn công việc chuẩn bị cho các sự kiện này.

Những câu chuyện còn lưu lại về các người mẹ – dù là nhân vật có thật hay trong thần thoại – đều cho thấy tầm quan trọng của họ. Nhờ mối liên hệ mật thiết với vòng đời con người, phụ nữ Hy Lạp cổ đại vừa là biểu tượng của sự hữu hạn (cái chết), vừa là nguồn sức mạnh giúp nhân văn hóa các vị anh hùng.

Cuộc sống trong lịch sử:

Những gì chúng ta biết về cuộc sống của phụ nữ ở Hy Lạp cổ đại nhìn chung không mấy tươi sáng. Theo nhà thơ Hesiod (năm 700 TCN), quan niệm thời bấy giờ cho rằng phụ nữ nên kết hôn với những người đàn ông lớn tuổi hơn, "khoảng bốn hoặc năm năm sau tuổi dậy thì". Các tư tưởng triết học và y học đương thời coi phụ nữ là phái yếu, định nghĩa họ chủ yếu thông qua khả năng sinh con – dù quan niệm phổ biến lúc bấy giờ lại cho rằng tinh dịch của nam giới mới là yếu tố chứa đựng mọi thứ cần thiết để tạo nên một đứa trẻ.

Chúng ta không có nhiều thông tin chắc chắn về cuộc sống của họ sau khi kết hôn. Một số tài liệu ước tính trung bình mỗi phụ nữ sinh khoảng sáu lần, và có tới 40% trẻ sơ sinh không sống sót đến độ tuổi kết hôn (dù các ước tính về tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh có sự khác biệt). Hầu hết các nhà sử học đều đồng ý rằng, việc mất con là điều khá phổ biến trong thời cổ đại – đến mức người ta coi đó là một phần tất yếu của cuộc sống thay vì là một sự kiện bất ngờ.

Thông tin về tỷ lệ tử vong ở các bà mẹ cũng mơ hồ không kém, mặc dù dữ liệu nhân khẩu học cho thấy có những thời điểm, hơn 30% sản phụ đã tử vong do các biến chứng liên quan đến việc sinh nở. Tuy nhiên, có những bằng chứng cụ thể được ghi lại trên các văn bia tang lễ thu thập từ khắp thế giới nói tiếng Hy Lạp thời cổ đại. Prakso, 21 tuổi, vợ của Theocritus, đã qua đời khi đang chuyển dạ, để lại đứa con 3 tuổi. Kainis qua đời ở tuổi 20 sau một ca sinh kéo dài, khi “cuộc đời cô ấy mới chỉ vừa bắt đầu”. Plauta cũng ra đi ở tuổi 20 trong lần sinh con thứ hai – nhưng danh tiếng của cô vẫn “vang mãi, sâu đậm như nỗi đau buồn vô tận của người chồng yêu dấu”, theo lời khắc trên bia mộ của cô.

Những người nghiên cứu về thời kỳ cổ đại thường biết rằng, đàn ông Hy Lạp cổ đại hiếm khi dành nhiều thời gian cho trẻ nhỏ, một phần vì tỷ lệ tử vong ở trẻ em thời đó rất cao. Một số nghi thức có lẽ đã ra đời như một cách ứng phó với sự mong manh của cuộc sống thuở sơ khai; chẳng hạn như việc tổ chức lễ đặt tên vào ngày thứ 10 sau khi trẻ chào đời, hay việc chính thức ghi tên đứa trẻ vào sổ bộ của gia đình người cha trong năm đầu tiên.

Tuy nhiên, dưới góc độ một người làm cha mẹ, tôi không hoàn toàn đồng tình với quan điểm cho rằng tỷ lệ tử vong cao khiến các bậc phụ huynh trở nên xa cách với con cái. Tôi cho rằng chính sự bấp bênh của cuộc sống lại khiến những đứa trẻ trở nên đáng quý hơn đối với mọi thành viên trong gia đình, và những năm tháng đầu đời ấy càng thắt chặt thêm sợi dây liên kết, đặc biệt là giữa người mẹ và con cái.

Phụ nữ trong các câu chuyện:

Khi nhắc đến lĩnh vực tôi nghiên cứu – thơ sử thi – nhiều người thường hình dung về những nam anh hùng đầy bạo lực cùng những người phụ nữ đóng vai nạn nhân. Dù hình ảnh này không sai, nhưng nó lại bỏ qua những khía cạnh khác, trong đó phụ nữ – đặc biệt là những người mẹ – đóng vai trò vô cùng quan trọng trong thế giới thơ ca và thần thoại Hy Lạp.

Hy Lạp cổ đại từng có một thể loại thơ mang tính liệt kê (catalog poetry) – về cơ bản là những danh sách các nhân vật cùng câu chuyện tóm lược về họ. Thể loại này tập trung kể về các gia đình anh hùng thông qua những người vợ và người mẹ, giúp các nhân vật anh hùng trở nên gần gũi, mang đậm tính người hơn trong mắt công chúng.

Chẳng hạn, trong sử thi “Odyssey”, khi thực hiện chuyến hành trình xuống âm phủ, Odysseus đã gợi nhắc đến truyền thống này bằng cách kể lại câu chuyện về những người mẹ anh hùng mà ông gặp ở thế giới bên kia – trong đó có cả mẹ của chính ông. Trong cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với những linh hồn người đã khuất, ông biết được rằng mẹ mình, bà Anticleia, đã qua đời vì đau buồn trước sự vắng mặt quá lâu của con trai. Xuyên suốt tác phẩm, Odysseus luôn nỗ lực tìm đường trở về với Penelope – không chỉ là người vợ, mà còn là người mẹ hết lòng bảo vệ con trai của họ, Telemachus. Trong sử thi “Iliad”, Thetis – mẹ của chiến binh hùng mạnh Achilles – đóng vai trò then chốt khi thay mặt con trai khẩn cầu thần Zeus, sau khi Achilles bị Agamemnon, thủ lĩnh phe Hy Lạp, xúc phạm. Khi người chiến binh gần như bất bại này chuẩn bị đối mặt với Hektor, Thetis đã đau xót than khóc cho cuộc đời ngắn ngủi sắp đi đến hồi kết của con mình.

Xuyên suốt những câu chuyện về chiến tranh và danh dự trong “Iliad”, các người mẹ luôn nhắc nhở người nghe về những hệ lụy thực sự của chiến tranh. Trong một khoảnh khắc đầy ám ảnh, Hektor – hoàng tử thành Troy – đang chờ đợi để đối đầu với Achilles, một cuộc đối đầu gần như chắc chắn dẫn đến cái chết. Hecuba, mẹ của Hektor, đứng trên tường thành, để lộ bầu ngực trước mặt con trai, khẩn cầu chàng hãy nhớ đến sự chăm sóc mà chàng từng nhận được từ bà, đồng thời ở lại trong thành để bảo vệ bà.

Thế nhưng, phân cảnh khiến tôi rơi lệ hơn cả chính là những lời của Andromache, vợ của Hektor, sau khi bà hay tin chồng mình đã tử trận. Bà đau đớn than khóc cho tương lai đầy khổ ải của đứa con trai khi trở thành trẻ mồ côi: bị gạt ra khỏi bàn tiệc của những người đàn ông khác, phải lang thang đây đó và sống cảnh ăn xin. Khoảnh khắc này càng trở nên đau xót hơn đối với khán giả thời cổ đại – những người vốn đã biết rõ số phận của Astyanax, con trai của họ: sau khi thành Troy thất thủ trước quân Hy Lạp, cậu bé đã bị ném từ trên tường thành xuống.

Những người mẹ anh hùng đã giúp người Hy Lạp cổ đại định hình bản thân và hiểu rõ vị thế của mình trong thế giới – dù điều đó gần như luôn mang lại thiệt thòi cho chính họ. Họ nhắc nhở người nghe về ý nghĩa của sự lao nhọc và hy sinh.

Với tư cách là một người con, đồng thời cũng là một người cha, tôi hiểu rõ các mối quan hệ gia đình có thể phức tạp đến nhường nào. Chúng ta thường cho rằng thế giới hiện đại khác biệt hoàn toàn so với quá khứ, nhưng trong cuộc đời con người, hiếm có trải nghiệm nào mang tính thay đổi sâu sắc như việc sinh ra hay nuôi dạy một đứa trẻ.

Những lời từ các nhà soạn kịch cổ đại cho thấy rằng, dù thời đại thay đổi, vẫn có những điều cốt lõi chẳng hề đổi thay. Trong một đoạn văn còn sót lại, được đánh số là 685, Sophocles khẳng định rằng “con cái chính là những chiếc neo trong cuộc đời người mẹ”. Trong một đoạn văn khác của chính mình, được đánh số là 358, Euripides viết: “Các con hãy yêu thương mẹ mình; chẳng có tình yêu nào trên đời này ngọt ngào hơn thế”.

----------------------

(*). Nguồn: Theconversation.com

Không có nhận xét nào: