4.045. TIỂU SỬ ALICE MUNRO

 Mộc Nhân dịch (*)

Alice Laidlaw Munro (Alice Munro) sinh ngày 10 tháng 7 năm 1931 tại Wingham, Ontario, Canada, là con cả của Robert Eric Laidlaw (1901–76) và bà Anne Clarke Chamney Laidlaw (1898–1959), một cựu giáo viên. Các thành viên trong gia đình cha cô, sau khi di cư đến Canada từ thung lũng Ettrick ở Scotland năm 1818, nằm trong số những người từ Anh đến châu Mỹ để tìm kiếm đất đai và cơ hội mới sau các cuộc chiến tranh Napoléon.

Gia đình Laidlaw định cư ở phía tây York (nay là Toronto) tại thị trấn Halton và bắt đầu làm nông nghiệp. Một số thành viên thế hệ tiếp theo – trong đó có ông cố của Munro, và những người họ Laidlaw này là một trong những cư dân đầu tiên của hạt Huron, làm nông nghiệp.

Đó là điều mà độc giả của Alice Munro đã biết đến qua các tác phẩm của bà. Trong bài phê bình cuốn The View From Castle Rock (2006) trên tờ London Guardian , Karl Miller đã viết: “Toàn bộ tuyển tập truyện ngắn của Munro là một cuốn hồi ký, một cuốn tiểu thuyết về cuộc đời bà.” Ở đó, trong “cuốn sách gia đình” mà bà từng gọi, Munro đề cập đến việc tổ tiên bà di cư từ Scotland và định cư ở Ontario; cuộc gặp gỡ, khởi đầu và những nỗ lực của cha mẹ bà; sự hiện diện của bà ở đó khi lớn lên, việc bà chuyển đi, và những lần trở lại đầy tưởng tượng về nơi đó thông qua các tác phẩm của bà.

Mặc dù không hoàn toàn như vậy, nhưng hầu hết các câu chuyện của Munro đều lấy bối cảnh và được lấy cảm hứng từ Quận Huron, Ontario, miêu tả chi tiết về con người nơi đây, nền văn hóa đang thay đổi và lối sống của họ. Như Munro từng nói với một người phỏng vấn, “Tôi say mê khung cảnh đặc biệt này, cảm thấy như ở nhà với những ngôi nhà gạch, những chuồng trại đổ nát, những khu nhà di động, những nhà thờ cũ kỹ nặng nề…” Hoặc như bà đã viết về quê hương mình vào năm 1974, sau khi vừa trở lại sống ở Ontario sau hơn hai mươi năm ở British Columbia, trên bờ biển phía tây của Canada, “Nơi bình thường này là đủ, mọi thứ ở đây đều có thể chạm vào và bí ẩn.” Những khám phá của Munro về nơi bà sinh ra, nơi bà đã rời đi và trở lại, nơi bà đã sống phần lớn thời gian kể từ đó, được thể hiện trong những truyện ngắn đầu tiên của bà từ những năm 1950 cho đến tác phẩm gần đây nhất. Tập truyện ngắn “ Dear Life ” (2012) kết thúc bằng một “Phần kết” gồm bốn tác phẩm – “không hẳn là truyện ngắn” – trong đó Munro thời trẻ và cha mẹ bà được hồi tưởng và, một lần nữa, được tái hiện. Tác phẩm cuối cùng, “Dear Life” (2011), kết thúc bằng lời gợi nhớ về những ngày cuối đời và đám tang của mẹ Munro. Trong phần giới thiệu các tác phẩm này, Munro viết: "Tôi tin rằng đây là những điều đầu tiên và cuối cùng - và gần gũi nhất - mà tôi muốn nói về cuộc đời mình."

Năm 11 tuổi (1942), Alice Laidlaw đã là một người ham đọc sách. Bà từng viết về niềm yêu thích thuở nhỏ của mình đối với Lucy Maud Montgomery và cuốn " Lịch sử nước Anh dành cho trẻ em" của Dickens , và lúc đó bà cũng đã khám phá ra tập thơ "Những bài thơ ca ngợi nhà vua " của Tennyson. Bà cũng nhận thấy, qua những chuyến đi bộ đến trường và những nơi khác gần trang trại, rằng mình "khác biệt, và khác biệt theo cách mà tôi cho là tích cực", bà nói. Chính sự khác biệt đó đã tạo nên khởi đầu cho sự nghiệp viết văn của Munro. Khi mới 11 tuổi và khám phá ra Tennyson, bà đã bắt đầu viết thơ, và bà "luôn luôn tự tưởng tượng ra những câu chuyện trong đầu".

Một cảnh tượng như vậy xuất hiện trong tác phẩm “Boys and Girls” (1964) của bà, và Munro cũng từng nói rằng khi bà sáng tác những câu chuyện như vậy, chúng “nửa vời”, một phần là do trí tưởng tượng và một phần là bắt chước những gì bà đã đọc. Từ đó và suốt thời trung học, Munro đã viết một tác phẩm bắt chước Wuthering Heights , nói rằng đó “là linh hồn của tiểu thuyết mà tôi đang cố gắng nắm bắt bằng chính mình…”. Bà muốn được là một phần của sự hào hứng đó, bà cũng từng nói.

Đến mùa hè năm 1943, khi Munro tròn mười hai tuổi, một sự thật nổi bật trong cuộc đời bà trở nên rõ ràng, khi bệnh tình của mẹ bà tiến triển, vai trò của Alice trong gia đình đã thay đổi. Bà đảm nhận các công việc nội trợ – dọn dẹp và nấu nướng, chăm sóc em trai và em gái – và sống ngày càng nhiều hơn trong thế giới tưởng tượng của riêng mình, đi dạo, suy nghĩ.

Bà nhận được học bổng hai năm tại Đại học Western Ontario ở London, với thành tích học tập xuất sắc nhất môn tiếng Anh. Bắt đầu học tại Đại học Western vào mùa thu năm đó, Alice Laidlaw ban đầu theo học ngành báo chí nhưng chuyển sang ngành Văn học Anh danh dự vào năm thứ hai và giành được giải thưởng cho điểm số cao nhất trong chuyên ngành năm đó. Vào mùa xuân năm 1950, truyện ngắn đầu tiên của cô được xuất bản trên Folio , tạp chí văn học dành cho sinh viên đại học; truyện ngắn đó, “The Dimensions of a Shadow”, sau đó được tiếp nối bởi hai truyện ngắn khác trên cùng tạp chí. Trong suốt thời gian học đại học, cô dành khoảng một nửa thời gian cho việc học và nửa còn lại cho việc viết lách – cô từng nói rằng khi đó cô cảm thấy việc viết lách đang chiếm lấy tâm trí mình.

Khi kết hôn, Alice Munro mới chỉ hai mươi tuổi – vào sinh nhật lần thứ hai mươi mốt vào tháng Bảy năm sau, chồng cô đã tặng cô một chiếc máy đánh chữ. Hai sự kiện này cùng nhau cho thấy hướng đi của Munro. Khi tiền học bổng sắp hết, cô có thể tìm cách kiếm sống khác hoặc trở về Wingham. Nếu làm vậy, sức khỏe của mẹ cô và trách nhiệm ở đó sẽ buộc cô phải hạn chế tham vọng của chính mình. Và mặc dù cô và người chồng mới cưới xuất thân từ những tầng lớp xã hội rất khác nhau; không thể phủ nhận rằng ông ấy coi vợ mình là một nhà văn và ủng hộ công việc của cô. Vì vậy, chiếc máy đánh chữ ra đời. Nhìn lại, Munro đã mô tả khoảnh khắc này là “hai lựa chọn quan trọng nhất trong cuộc đời tôi”.

Cùng lúc đó, cặp vợ chồng mới cưới bắt đầu cuộc sống hôn nhân truyền thống phổ biến ở Bắc Mỹ thời hậu chiến. Alice lo việc nhà, nấu nướng, đồng thời đọc và viết. Con gái đầu lòng của họ, Sheila Margaret, chào đời vào tháng 10 năm 1953; con gái thứ hai, Catherine Alice, sinh vào cuối tháng 7 năm 1955 nhưng vì không có thận hoạt động nên đã qua đời ngay trong ngày hôm đó; Jenny Alison ra đời vào tháng 6 năm 1957. Cuối cùng họ định cư ở Tây Vancouver. Munro từng hồi tưởng lại những năm tháng này trong cuốn “Những Mặt Trăng của Sao Mộc” (1978), viết về “những người vợ ngáp, ngủ trưa, thăm hỏi, uống cà phê và gấp tã; những người chồng trở về nhà vào ban đêm từ thành phố bên kia sông. Mỗi đêm tôi hôn người chồng trở về nhà trong bộ đồ Burberry ướt sũng của anh ấy và hy vọng anh ấy sẽ đánh thức tôi dậy…” “Chúng tôi đã trở thành một cặp đôi hoạt hình, trông già dặn hơn ở độ tuổi đôi mươi so với khi chúng tôi thực sự ở tuổi trung niên.” Trong những năm này, Munro cũng đọc rất nhiều sách – vào cuối những năm 1950, bà đã khám phá ra cuốn " Những quả táo vàng" (1949) của Eudora Welty, một tác phẩm có ảnh hưởng quan trọng – và cố gắng viết một cuốn tiểu thuyết. Bà chưa bao giờ thực sự thích Vancouver.

Không có tiểu thuyết nào ra đời, nhưng những truyện ngắn thì có. Ngay cả trước khi kết hôn, Munro đã liên lạc với Robert Weaver tại Đài Phát thanh Truyền hình Canada (CBC); ông sản xuất một chương trình phát thanh có tên là Truyện ngắn Canada và đang tìm kiếm những tác phẩm phù hợp. Vào tháng 5 năm 1951, ông đã mua truyện ngắn “Những người xa lạ” của bà, truyện ngắn đầu tiên trong số mười bốn truyện ngắn mà ông sẽ phát sóng. Weaver đã ủng hộ văn học Canada thông qua CBC và tạp chí văn học Tamarack Review từ cuối những năm 1940 đến giữa những năm 1980. Ông đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp của Munro: một biên tập viên, cố vấn và người hỗ trợ. Ông coi trọng bà như một nhà văn và, ngoài chồng của Munro và các đồng nghiệp của mình, là một trong số rất ít người biết bà viết văn. Weaver đã khuyến khích, giúp đỡ và đưa ra những gợi ý – ông chịu trách nhiệm phần lớn cho sự nghiệp ban đầu của Munro, một thực tế mà bà thường xuyên thừa nhận. Trong suốt những năm 1950 và 1960, Munro có các truyện ngắn được phát sóng trên đài CBC và bà cũng đăng tải chúng trên nhiều tạp chí khác nhau của Canada – The Canadian Forum , Chatelaine , Mayfair , Montrealer , Queen's Quarterly và Tamarack Review .

Đến năm 1963, vợ chồng Munro quyết định chuyển đến Victoria và mở một hiệu sách. Hiệu sách Munro's Books khai trương vào mùa thu năm đó – và vẫn đang phát triển mạnh ở đó. Các hiệu sách độc lập lúc bấy giờ rất hiếm, sách bìa mềm còn mới mẻ, vì vậy vợ chồng nhà Munro phải đối mặt với một thách thức thực sự. Công việc đã gắn kết họ lại với nhau để cùng nhau vực dậy cửa hàng – Munro mô tả những năm đầu, từ 1963–1966, là những năm hạnh phúc nhất trong cuộc hôn nhân: “Chúng tôi rất nghèo, nhưng mục tiêu của chúng tôi hoàn toàn tập trung vào việc tồn tại ở nơi này.” Vào tháng 9 năm 1966, cô con gái thứ hai, Andrea Sarah, chào đời một tháng sau khi vợ chồng nhà Munro chuyển đến một ngôi nhà lớn. Việc chuyển đến đó đã ảnh hưởng đến cuộc hôn nhân, như Munro đã nói với Catherine Ross: “Điều gì đó đã xảy ra ngay lúc đó. Một điều gì đó đã bị rạn nứt.” Việc này diễn ra vào những năm 1960 rất đáng chú ý: các chuẩn mực xã hội đang thay đổi và về phần mình, Munro có cái nhìn cảm thông hơn với sự hỗn loạn, các phong trào thanh niên và những thay đổi đó so với chồng bà.

Đầu năm 1967, việc xuất bản cuốn sách đầu tiên của Munro bắt đầu được tiến hành. Biên tập viên được giao phụ trách cuốn sách, Audrey Coffin, đã "vô cùng" hào hứng với các truyện ngắn của Munro và viết thư cho bà rằng họ cần thêm những truyện ngắn mới để hoàn thiện tập sách. Bất chấp trách nhiệm gia đình và một đứa con năm tháng tuổi, Munro đã viết "Postcard", "Walker Brothers Cowboy" và "Images" - hai truyện ngắn cuối cùng là những tác phẩm hay nhất trong Dance of the Happy Shades, xuất bản vào tháng 9 năm 1968 và đoạt Giải thưởng của Toàn quyền. Tờ Victoria đã giật tít bài báo với nội dung “Danh tiếng văn chương bất ngờ ập đến với người mẹ thành phố”.

Cuốn sách đầu tay đã thay đổi cuộc đời Munro. Trong khi một số người trong giới văn học đã biết đến tác phẩm của bà – bà từng nhận được sự ủng hộ từ Margaret Laurence trong những năm 1960 – thì những người mới lại tìm đến bà vì chính những tác phẩm đó: Margaret Atwood, John Metcalf và Audrey Thomas nằm trong số đó. Với việc xuất bản cuốn Lives of Girls and Women (1971), một cuốn tiểu thuyết với những câu chuyện liên kết với nhau, trở thành tiếng kêu than của nữ quyền, danh tiếng của Munro càng được củng cố, và điều đó diễn ra vào thời điểm chủ nghĩa dân tộc văn hóa đang gia tăng ở Canada nói tiếng Anh. Các nhà văn của vùng đất này được chú ý, trân trọng và tôn vinh theo những cách mà trước đây họ chưa từng được nhận.

Năm 1970, bà quyết định ly hôn sau những khoảng thời gian bà sống ly thân và cùng nhau nuôi dạy các con ở Victoria, cũng như những chuyến đi du lịch cùng các con, nhưng vào năm 1973, bà rời British Columbia vĩnh viễn và chuyển về Ontario. Định cư lại ở London, ban đầu bà đi lại giữa London và Toronto để dạy viết sáng tạo tại Đại học York. Tìm kiếm những cơ hội khác để tự nuôi sống bản thân bằng nghề viết văn, bà tập trung vào công việc của riêng mình và mở rộng các mối quan hệ trong cộng đồng nhà văn. Munro được bổ nhiệm làm Nhà văn thường trú tại Đại học Tây Ontario trong năm học 1974–75.

Sống gần Wingham, Munro đến thăm cha mình ở đó – Bob đã tái hôn sau cái chết của Anne Laidlaw năm 1959 – và bắt đầu khám phá lại những nét đặc trưng của quê hương mà bà đã viết về qua ký ức hơn hai mươi năm từ xa. Khi đó, bà đang viết những câu chuyện mà sau này trở thành " Something I've Been Meaning to Tell You" (1974), cuốn sách thứ ba của bà. Một số trong đó là những phiên bản được chỉnh sửa lại từ những tác phẩm cũ, nhưng những tác phẩm hay nhất hoàn toàn mới và một số trong đó – "Winter Wind" (1974), "The Ottawa Valley" (1974) – cho thấy những ảnh hưởng giàu trí tưởng tượng từ việc bà trở về Ontario. Trong thời gian này, bà cũng viết "Home" (1974), một cuốn hồi ký thể hiện rõ hơn nữa những ảnh hưởng đó. Trở về nhà, Munro đã bắt đầu một cuộc sống mới.

Sau những biến cố gia đình, Munro nói rằng bà không chắc mình có tiếp tục viết hay không.  Munro đã đưa phần lớn nội dung này vào cuốn “ Who Do You Think You Are? ” . Đó là những đoạn văn ngắn sắc nét cho thấy sự quan sát kỹ lưỡng đến các chi tiết vật lý của địa điểm và đồng thời, chúng cho thấy trong văn phong của Munro điều mà người ta có thể gọi là một “nhận thức địa chất” mới khi Munro chia sẻ niềm đam mê về địa hình, lịch sử địa chất, địa lý lịch sử; trong tập sách. Munro cho biết, việc lái xe quanh hạt Huron (và cả những nơi khác nữa) và nghiên cứu đất đai là thú vui giải trí chung tuyệt vời nhất của bà và người chồng sau. Munro đã xem xét kỹ lưỡng từng chi tiết về quê hương mình từ một góc nhìn mới, và đưa những góc nhìn mới này vào tác phẩm của mình, từ đó làm thay đổi văn phong của bà – tác phẩm Who Do Your Think You Are? thể hiện rõ sự chuyển biến đó. Những câu chuyện trong tác phẩm mang một sự trực tiếp mới mẻ, thẳng thắn hơn, và sự gắn kết phức tạp hơn với văn hóa địa phương. Sự trở lại hạt Huron của Munro đã thể hiện rõ ngay lập tức.

Năm 1977, mối quan hệ của Munro với tạp chí New Yorker mới chỉ bắt đầu. Xuyên suốt sự nghiệp, New Yorker vẫn là nơi đăng tải chính các truyện ngắn của bà.

Trong năm 1978, biên tập viên của Norton đã thúc đẩy bà viết tiểu thuyết dựa trên các tác phẩm và, thông qua quá trình này, những gợi ý đó đã ảnh hưởng đến quan niệm của chính Munro về cuốn sách. Điều này cũng cho thấy Munro tập trung và sắc sảo, một nhà văn hoàn toàn quyết tâm đạt được những hình thức mà bà tìm kiếm, và là người đang định nghĩa một mối quan hệ mới – gần gũi hơn trước đây – với chất liệu của mình.

Năm 1976, Munro cũng nhận được bằng tiến sĩ danh dự duy nhất mà bà chấp nhận, từ Đại học Tây Ontario – cuối cùng trở thành cử nhân của trường đại học này. Trong những năm cuối thập niên 1970, Munro cũng trở nên tích cực – một điều bất thường, vì bà chưa bao giờ tham gia nhiều vào chính trị – trong các nỗ lực bảo vệ văn học khỏi những người ở Ontario đang tìm cách kiểm duyệt các tác phẩm của Canada trong chương trình giảng dạy trung học. Cuốn sách The Diviners của người bạn bà, Margaret Laurence, đã bị soi xét kỹ lưỡng, nhưng Lives of Girls and Women cũng bị chỉ trích nặng nề. Lời bào chữa của Munro dành cho những cuốn sách này, và cho văn học nói chung, mang một sắc thái đặc biệt sắc bén, nhất là khi một trong những diễn đàn bà tham gia diễn ra ở Clinton – những người hàng xóm của bà, những người bà gặp hàng ngày trên đường phố Clinton, chính là khán giả. Năm 1980, tờ Wingham Advance-Times đã phản đối một số nhận xét về Wingham bị gán nhầm cho bà trên một tạp chí quốc gia và đã đăng một bài xã luận chống lại Alice Munro, “Một thiên tài của sự cay cú”. Munro thực sự đã tìm thấy mái nhà của mình.

Những trường hợp như vậy phần lớn chấm dứt trong những năm 1980 khi danh tiếng của Munro ngày càng tăng lên nhờ việc bà liên tục xuất bản sách thường xuyên và nhờ vào danh sách dài các giải thưởng mà bà đã nhận được cho tác phẩm của mình. Bà và Fremlin sống ở Clinton, gặp gỡ bạn bè và người thân, trượt tuyết đường trường, đi du lịch khắp nơi. Cả hai đều làm việc. Họ mua một căn nhà ở Comox, British Columbia và bắt đầu dành mùa đông ở đó, lái xe đi lại bằng nhiều tuyến đường khác nhau.

Mặc dù phần lớn không thích các vị trí nhà văn thỉnh giảng, Munro đã nhận dạy tại Đại học British Columbia vào đầu năm 1980. Bà cũng đi du lịch châu Âu, dành thời gian và nghiên cứu về gia đình cho cuốn sách "The View From Castle Rock" ở Scotland và, trong một chuyến đi khác, dành một khoảng thời gian dài ở Ireland. Khi danh tiếng của bà ngày càng tăng, Munro đã từ bỏ các chuyến quảng bá sách và tham gia ít sự kiện công cộng hơn, mặc dù bà vẫn tham gia một số sự kiện và thường xuyên đi lại để nhận nhiều giải thưởng mà bà đã giành được cho tác phẩm của mình. Mỗi khi một cuốn sách mới được xuất bản, Munro lại xuất hiện trong các cuộc phỏng vấn và tận hưởng sự nổi tiếng của mình. Tuy nhiên, bà vẫn giữ được vẻ kín đáo, được đọc và đánh giá cao nhưng không thường xuyên xuất hiện trên truyền thông. Cuộc sống của bà khá yên tĩnh, chủ yếu sống ở Clinton giữa bạn bè và gia đình, tập trung vào sự phong phú của trí tưởng tượng văn chương. Và khi cuộc sống tiếp diễn, Munro cũng như bao người khác, trải qua những thăng trầm: bệnh tật, sự suy yếu, cái chết của bạn bè và người thân yêu. Gerald Fremlin qua đời vào tháng 4 năm 2013. Ở tuổi 82, tình trạng của Munro cũng giống như bao người khác ở độ tuổi của bà. Bà từng nói rằng mình đã ngừng viết. Cuốn "Dear Life ", với phần "Kết thúc", dường như ám chỉ điều đó.

Từ bản thảo này đến bản thảo khác, từ khởi đầu này đến khởi đầu khác, từ câu chuyện này đến câu chuyện khác, từ phiên bản này đến phiên bản khác, từ kết thúc được sửa đổi này đến kết thúc được sửa đổi khác nữa, các tài liệu của Munro cho thấy bà chính là con người thật của mình: một nghệ sĩ đã sống phần lớn cuộc đời ở Clinton, lặng lẽ, luôn luôn tập trung vào việc viết lách. Bà luôn hướng đến việc khám phá, như bà từng viết, “phần còn lại của câu chuyện” trong mỗi tác phẩm mà bà đã sáng tác.

Suốt cuộc đời và sự nghiệp của mình, Alice Munro đã suy ngẫm về cuộc sống mà bà đã trải qua, cuộc sống mà bà đã chứng kiến ​​người khác sống, những cuộc sống mà bà đã biết và tưởng tượng. Qua sự phức tạp, qua sự rõ ràng và qua sự chính xác, những câu chuyện mà Munro đã xuất bản đã nắm bắt được những cảm xúc chân thực về việc sống, về việc được sống. Cảm giác chỉ đơn giản là một con người. Từ đầu đến cuối – dù là câu chuyện nào đi nữa – những câu chuyện của Munro cho thấy bà là một nghệ sĩ tài ba, không nghi ngờ gì nữa là một trong những bậc thầy xuất sắc nhất của thể loại truyện ngắn. Và cả văn xuôi hư cấu. Trong tay bà, truyện ngắn trở nên hoàn chỉnh, trọn vẹn. Tác phẩm của bà là một chiến thắng. Như Munro từng nói về tác phẩm của người khác, “thì ra đây mới là cách làm đúng đắn”.

----------

(*). Nguồn: Nobelprize.org - Tự truyện/ tiểu sử này được viết vào thời điểm nhận giải và sau đó được xuất bản trong loạt sách Les Prix Nobel/ Nobel Lectures/ The Nobel Prizes. Thông tin đôi khi được cập nhật thêm bằng phần bổ sung do người đoạt giải gửi.