16/11/26

4.059. THUẬT NGỮ THƠ CA (1)

   Các thuật ngữ thơ ca dưới đây thường gặp trong văn học nước ngoài, một số thuật ngữ tương đương với văn học Việt Nam – loạt bài thuật ngữ thơ ca này được lưu lại theo thứ tự abc. 

  Mộc Nhân biên dịch từ nguồn: Poetryfoundation.com (lược bỏ nhiều khái niệm xa lạ, ít gặp, ít dùng…)


***

   1. Abecedarian: Thơ theo bảng chữ cái

Đây là thể thơ mà chữ cái đầu tiên của mỗi dòng hoặc mỗi khổ thơ tuân theo thứ tự của bảng chữ cái. Xem bài thơ “A Poem for S.” của Jessica Greenbaum. Tác phẩm “Abecedary” của Tom Disch vận dụng các nguyên tắc của thể thơ này, trong khi chuỗi bài thơ “The Future of Terror/The Terror of Future” của Matthea Harvey cũng sử dụng bảng chữ cái làm nguyên tắc tổ chức. Một số nhà thơ đã sử dụng cấu trúc này xuyên suốt toàn bộ tập thơ của họ, chẳng hạn như Mary Jo Bang trong tập The Bride of E và Harryette Mullen trong tập Sleeping with the Dictionary.


2. Accentual Verse: Thơ dựa trên trọng âm.

Thể thơ mà nhịp điệu được xác định bởi số lượng các âm tiết mang trọng âm (nhấn giọng) trong mỗi dòng — không phụ thuộc vào tổng số âm tiết. Nhiều bài thơ tiếng Anh cổ, bao gồm cả *Beowulf*, thuộc thể loại này; hãy xem bản dịch hiện đại bài thơ “The Seafarer” của Ezra Pound. Gần đây hơn, Richard Wilbur đã sử dụng kiểu nhịp điệu Anglo-Saxon này trong bài thơ “Junk”. Các bài đồng dao truyền thống cũng thường sử dụng hình thức này.


3. Acrostic: Thơ điệp chữ đầu dòng

Một bài thơ mà các chữ cái đầu tiên của mỗi dòng, khi đọc theo chiều dọc, sẽ tạo thành một từ, một cái tên hoặc một cụm từ. Xem bài thơ “A Boat beneath a Sunny Sky” của Lewis Carroll.


4. Alcaic: Thể thơ Alcaeus

Một khổ thơ gồm bốn dòng do nhà thơ Hy Lạp cổ đại Alcaeus sáng tạo ra, trong đó mỗi dòng tuân theo một số lượng âm tiết nhất định và sử dụng chủ yếu nhịp dactyl (nhịp gồm một âm tiết nhấn theo sau bởi hai âm tiết không nhấn). Alfred, Lord Tennyson đã mô phỏng hình thức này trong bài thơ “Milton” của mình.


5. Allegory: Thơ Ngụ ngôn

Một phép ẩn dụ mở rộng, trong đó các nhân vật, địa điểm và sự vật trong một tác phẩm tự sự mang ý nghĩa biểu tượng. Ý nghĩa của ngụ ngôn thường liên quan đến các khía cạnh tôn giáo, đạo đức hoặc lịch sử. The Pilgrim’s Progress (Hành trình của người hành hương) của John Bunyan và The Faerie Queene (Nữ hoàng Tiên) của Edmund Spenser là hai tác phẩm ngụ ngôn tiêu biểu trong văn học Anh.


6. Alliteration: Điệp phụ âm

Sự lặp lại các phụ âm đầu (ở những âm tiết được nhấn trọng âm) trong một chuỗi từ ngữ nằm trong cùng một cụm từ hoặc một dòng thơ. Điệp phụ âm không nhất thiết phải lặp lại toàn bộ phụ âm đầu; chẳng hạn, “pizza” và “place” được coi là có sử dụng điệp phụ âm.


7. Allusion: Ám chỉ

Một sự nhắc đến ngắn gọn và gián tiếp về một nhân vật, địa điểm, sự kiện hoặc một tác phẩm văn học khác.


8. Ambiguity: Đa nghĩa

Một từ ngữ, câu nói hoặc tình huống mang hai hoặc nhiều ý nghĩa khác nhau được gọi là đa nghĩa. Như nhà thơ kiêm nhà phê bình William Empson đã viết trong cuốn sách có tầm ảnh hưởng lớn của ông, Seven Types of Ambiguity (Bảy kiểu đa nghĩa, 1930): “Những cơ chế của tính đa nghĩa nằm ngay tại cội rễ của thơ ca.” Một nhà thơ có thể cố ý kết hợp các từ ngữ không tương thích với nhau nhằm phá vỡ kỳ vọng của người đọc về ý nghĩa, giống như cách e.e. cummings thực hiện trong bài thơ Anyone lived in a pretty how town. Tính đa nghĩa cũng có thể xuất hiện một cách ít cố ý hơn, nảy sinh từ nỗ lực của nhà thơ trong việc diễn tả những điều khó lòng diễn đạt bằng lời, chẳng hạn như trong bài thơ The Windhover của Gerard Manley Hopkins. Khi chứng kiến ​​một chú chim lao mình trong không trung, nhân vật trữ tình thốt lên đầy kinh ngạc: “Brute beauty and valor and act, oh, air, pride, plume here / Buckle!” (Vẻ đẹp thô sơ, lòng dũng cảm và hành động — ôi, không trung, niềm kiêu hãnh, bộ lông nơi đây / Buckle!). Sự đa nghĩa trong cụm từ này nằm ở từ “buckle”: động từ này vừa có thể mang nghĩa mô tả hành động, vừa có thể là một mệnh lệnh từ phía nhân vật trữ tình. Trong cả hai trường hợp...


9. Anachronism: Sai lệch thời đại

Việc đặt một nhân vật hoặc sự vật vào một khoảng thời gian không phù hợp. Việc Shakespeare đưa một chiếc đồng hồ vào vở kịch Julius Caesar là một ví dụ về sai lệch thời đại, bởi vì vào thời kỳ mà vở kịch lấy bối cảnh, đồng hồ vẫn chưa được phát minh. Trong tác phẩm sử thi The Maximus Poems của Charles Olson, nhân vật trung tâm là sự kết hợp giữa chính tác giả với hai nhân vật khác: triết gia Hy Lạp thế kỷ thứ II, Maximus xứ Tyre, và nhà huyền học người Phoenicia thế kỷ thứ IV, Maximus. Nhân vật này xuất hiện từ bên ngoài dòng thời gian để suy ngẫm về thực trạng văn hóa Mỹ thông qua việc thuật lại lịch sử của thành phố Gloucester, bang Massachusetts.


10. Anagram: Đảo chữ

Một từ được tạo thành bằng cách sắp xếp lại các chữ cái của một từ khác; ví dụ: “The teacher gapes at the mounds of exam pages lying before her” (tạm dịch: Người giáo viên sững sờ nhìn những chồng bài thi nằm trước mặt mình).


11. Anaphora: Điệp đầu câu

Thường được sử dụng trong các bài diễn văn chính trị, cũng như trong văn xuôi và thơ ca, điệp đầu câu là việc lặp lại một hoặc nhiều từ ở đầu các cụm từ, mệnh đề hoặc dòng thơ kế tiếp nhau nhằm tạo ra hiệu ứng âm thanh.


12. Anthropomorphism: Nhân hóa

Một dạng phép nhân hóa, trong đó các phẩm chất con người được gán cho những thực thể không phải con người—thường là thần linh, động vật, đồ vật hoặc khái niệm. Chẳng hạn, trong bài thơ “What the Rattlesnake Said” (Điều con rắn đuôi chuông đã nói) của Vachel Lindsay, một con rắn mô tả nỗi sợ hãi của con mồi trong trí tưởng tượng của nó. Trong bài thơ “Bright Star, Would I Were as Steadfast as Thou Art” (Ngôi sao sáng, ước gì ta được kiên định như ngươi), John Keats ca ngợi sự dõi theo đầy yêu thương của một ngôi sao (“với đôi mi vĩnh hằng luôn mở rộng”).


13. Antithesis: Phép đối lập

Việc đặt cạnh nhau hoặc kết hợp hai thuật ngữ, cụm từ hay mệnh đề có ý nghĩa trái ngược. Trong bài thơ “The Clod and the Pebble” (Cục đất và viên sỏi), William Blake đặt hai xung lực đối lập của tình yêu—sự vị tha và lòng vị kỷ—vào thế đối đầu. Tình yêu có thể “xây dựng một Thiên đường giữa nỗi tuyệt vọng của Địa ngục”, hoặc ngược lại, nó “xây dựng một Địa ngục ngay giữa Thiên đường”.


14. Aphorism: Châm ngôn

Một phát biểu súc tích mang tính giáo huấn hoặc một chân lý hiển nhiên, tương tự như một câu cách ngôn hay tục ngữ.


15. Apostrophe: Lời gọi trực tiếp

Một hình thức hướng lời nói đến một người đã khuất, một người vắng mặt, hoặc một thực thể được nhân hóa như thể họ đang hiện diện. Trong bài thơ “Death, be not proud” (Hỡi cái chết, đừng kiêu ngạo) thuộc tập *Holy Sonnets*, John Donne phủ nhận quyền năng của cái chết bằng cách trực tiếp quở trách nó. Emily Dickinson cũng hướng lời nói đến đối tượng tình cảm đang vắng mặt trong bài thơ “Wild nights!—Wild nights!” (Những đêm cuồng nhiệt!—Những đêm cuồng nhiệt!).


16. Archetype: Nguyên mẫu

Một mô hình cơ bản dùng làm khuôn mẫu để tạo ra các bản sao; một hình mẫu khởi đầu. Theo nhà tâm lý học Carl Jung, các nguyên mẫu xuất hiện trong văn học từ “vô thức tập thể” của nhân loại. Trong tác phẩm Anatomy of Criticism (Giải phẫu phê bình), Northrop Frye khám phá các nguyên mẫu như những mô thức biểu tượng lặp đi lặp lại trong chính thế giới văn học. Ở cả hai cách tiếp cận này, các chủ đề nguyên mẫu bao gồm sự ra đời, cái chết, sự cạnh tranh giữa anh chị em, và cá nhân đối đầu với xã hội. Các nguyên mẫu cũng có thể là những hình ảnh hoặc nhân vật, chẳng hạn như người anh hùng, người tình, kẻ lãng du, hay người phụ nữ đứng đầu gia tộc (matriarch).


17. Aubade: Khúc bình minh

Một bài thơ hoặc bài hát tình yêu chào đón hoặc than thở về sự xuất hiện của bình minh.


18. Ballad: Thơ tự sự/ Bài ca tự sự

Một bài hát tự sự phổ biến được lưu truyền qua truyền miệng. Trong truyền thống văn học Anh, thể loại này thường tuân theo cấu trúc các khổ thơ bốn dòng có vần. Các bài ballad dân gian (hoặc truyền thống) thường không rõ tác giả, kể lại những câu chuyện bi kịch, hài hước hoặc anh hùng.


19. Ballade: Thơ Ballade

Một thể thơ tiếng Pháp cổ, thường bao gồm ba khổ thơ tám dòng và một khổ kết bốn dòng, với sơ đồ vần là ababbcbc bcbc. Dòng cuối của khổ thơ thứ nhất được lặp lại ở cuối các khổ thơ tiếp theo và khổ kết. Xem bài “Ballade of Modest Confession” của Hilaire Belloc và bản dịch bài “Ballade des Pendus” (Khúc ca những người bị treo cổ) của François Villon do Algernon Charles Swinburne thực hiện.


20. Blackout Poetry: Thơ xóa chữ

Một dạng thơ được tạo ra bằng phương pháp xóa bớt các từ ngữ (erasure poetry) ở một bài tho khác.


21. Blank verse: Thơ không vần

Thể thơ sử dụng nhịp iambic pentameter (năm nhịp iamb trong một dòng) nhưng không có vần; còn được gọi là “thơ anh hùng” (heroic verse).


22. Blues poem: Thơ blues

Thơ blues là một thể loại bắt nguồn từ các truyền thống truyền miệng và âm nhạc của người Mỹ gốc Phi. Một bài thơ blues thường tuân theo cấu trúc: dòng thứ nhất đưa ra một khẳng định, dòng thứ hai trình bày một biến thể của khẳng định đó, và dòng thứ ba giới thiệu một phương án thay thế mang tính mỉa mai.


23. Bucolic (Pastoral poetry): Thơ đồng quê, thơ mục đồng

Là một thể loại hoặc phương thức văn học lý tưởng hóa cuộc sống nơi thôn quê, đặc biệt là hình ảnh những người chăn cừu và khung cảnh thiên nhiên thanh bình, nhằm đối lập với sự xô bồ, ồn ào và áp lực của cuộc sống đô thị. Chủ đề trung tâm: Ca ngợi sự giản dị, tình yêu, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, nỗi hoài niệm và đôi khi là sự mất mát.

------------ 

(Xem tiếp phần 2)

 

Không có nhận xét nào: