Ada Limón là một Nhà thơ Tiêu biểu của thế kỷ 21, người khám phá xem “nước Mỹ hiện diện trong không gian
chung sẽ trông như thế nào”.
“Ada Limón là một nhà thơ có khả năng kết nối.” Đó là cách Carla Hayden, Giám đốc Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, giới thiệu vị trí Nhà thơ Tiêu biểu (poet laureate) thứ 24 của Hoa Kỳ.
Dưới góc nhìn của một
nhà thơ kiêm giảng viên dạy viết, cụm từ “một nhà thơ có khả năng kết nối” mô tả
hoàn hảo chân dung của một nhà thơ tiêu biểu – và đó cũng là lý do tại sao tôi
thấy Limón vô cùng phù hợp với vai trò này.
Vị trí này thường được đảm
nhiệm bởi những nhà thơ nổi tiếng và có tầm ảnh hưởng lâu dài nhất trong thế hệ
của họ – như Elizabeth Bishop, William Carlos Williams, Gwendolyn Brooks và nhiều
tên tuổi khác. Theo chia sẻ của Limón, chính việc đọc bài thơ “One Art” của
Elizabeth Bishop vào năm 15 tuổi đã khơi dậy niềm đam mê thơ ca trong bà.
Nhiệm kỳ nhà thơ tiêu biểu
Hoa Kỳ của Ada Limón bắt đầu từ ngày 29 tháng 9 năm 2022.
"Tôi là con người, tôi thấy đã đủ với cảnh đơn độc và tuyệt vọng/ đã đủ chuyện loài vật cứu rỗi tôi, đủ rồi những dòng nước dâng cao/ đủ nỗi buồn, đủ cả bầu không khí cùng sự thong dong của nó/ tôi chỉ muốn bạn chạm vào tôi."
***
Ada Limón là nhà thơ quốc gia (Poet Laureate) thứ 24 và cũng là người đương nhiệm tại Hoa Kỳ. Bà đồng thời là phụ nữ gốc Mỹ Latinh (Latinx) đầu tiên nắm giữ vị trí này. Sứ mệnh của bà trên cương vị nhà thơ quốc gia là tìm lại tính nhân văn cho đất nước nơi bà sinh sống thông qua thơ ca. Theo lời bà, «Thơ ca là yếu tố căn bản, thiết yếu và mang đậm tính người một cách phi thường.» Khi đọc thơ của Limón, độc giả có thể cảm nhận rõ điều đó: dù bà miêu tả bất cứ điều gì, sự ấm áp và sức mạnh ẩn sau từng con chữ vẫn luôn hiện hữu đầy sống động. Cho đến nay, bà đã xuất bản sáu tập thơ. Một trong số đó, tập *The Carrying*, từng giành Giải thưởng của Hội phê bình sách quốc gia (National Book Critics Circle Award) ở hạng mục thơ ca. Gần đây, bà đã được trao học bổng Guggenheim để hỗ trợ cho các sáng tác của mình. Tên tuổi của Limón cũng xuất hiện trên các phương tiện truyền thông nhờ sự hợp tác với NASA – cơ quan hàng không vũ trụ Hoa Kỳ: một bài thơ của bà sẽ được khắc trên thân một tên lửa và phóng vào không gian. Không chỉ là một cây bút xuất chúng, bà còn là một diễn giả đầy tài năng. Nếu muốn trải nghiệm điều đó trước khi bà đến Rotterdam, bạn có thể lắng nghe *The Slowdown* – chương trình podcast được giới phê bình đánh giá cao của bà, nơi bà cổ vũ cho một lối sống điềm tĩnh hơn.
***
Nhà thơ tiêu biểu (poet
laureate) là gì?
Danh hiệu nhà thơ tiêu
biểu của Hoa Kỳ là một vị trí tương đối mới. Năm 1937, nhà từ thiện Archer M.
Huntington đã tài trợ để thiết lập vị trí này với tên gọi “Cố vấn Thơ ca cho
Thư viện Quốc hội”. Dù danh xưng chính thức “Cố vấn Thơ ca” vẫn được giữ
nguyên, nhưng tên gọi “Nhà thơ tiêu biểu” (Poet Laureate) – cách gọi quen thuộc
với hầu hết người Mỹ – đã được bổ sung thông qua một Đạo luật của Quốc hội vào
năm 1985.
Theo thời gian, vai trò
này đã chuyển đổi từ việc chủ yếu tư vấn cho Thư viện Quốc hội về các bộ sưu tập
thơ ca sang một vai trò hướng tới công chúng nhiều hơn. Những nhà thơ tiêu biểu
có tầm ảnh hưởng lớn nhất tại Hoa Kỳ thường gắn liền với một mối quan tâm hoặc
dự án đặc biệt: Maxine Kumin từng nỗ lực thúc đẩy các tác phẩm của những nữ thi
sĩ; Billy Collins với dự án “Poetry 180” đã mang đến mỗi ngày một bài thơ cho
các lớp học trong suốt năm học; còn Robert Pinsky đã góp phần xây dựng một kho
lưu trữ ghi lại hình ảnh người Mỹ đọc những bài thơ yêu thích của họ.
Nhiệm kỳ của một nhà thơ
được vinh danh (poet laureate) thường khá ngắn, chỉ kéo dài một năm, mặc dù một
số người vẫn đảm nhiệm vị trí này trong hai nhiệm kỳ. Nhà thơ được vinh danh gần
đây nhất tại Hoa Kỳ – cũng là người Mỹ bản địa đầu tiên đảm nhận vai trò này –
là Joy Harjo; bà đã giữ cương vị này trong ba nhiệm kỳ, từ năm 2019 cho đến khi
trao lại trọng trách cho Limón vào tháng 7 năm 2022.
***
Cánh cửa dẫn đến thơ ca
Limón là người phụ nữ gốc
Mexico đầu tiên được bổ nhiệm làm nhà thơ được vinh danh của Hoa Kỳ. Rất ít phụ
nữ từng đảm nhận vai trò này, và số lượng phụ nữ da màu giữ vị trí này lại càng
ít hơn.
Trong các bài thơ như
“The Contract Says: We’d Like the Conversation to be Bilingual” (tạm dịch: “Hợp
đồng ghi rằng: Chúng tôi muốn cuộc trò chuyện diễn ra bằng hai ngôn ngữ”),
Limón đã đối diện với những kỳ vọng mà các không gian văn học – vốn chủ yếu
dành cho người da trắng – đặt lên vai bà. Bà cũng từng chia sẻ một cách hài hước
về trải nghiệm của mình với tư cách là một nhà thơ da màu trên không gian mạng.
Tuy nhiên, thay vì chấp nhận bị đóng khung trong một định kiến nào đó, Limón
nhìn nhận bản sắc – cũng như thơ ca – như một con đường mở ra những khả năng rộng
lớn hơn.
“Tôi rất quan tâm đến việc
biến bản sắc thành một cánh cửa, một nơi mà chúng ta có thể mở lòng đón nhận những
khả năng khác biệt,” Limón chia sẻ với tôi trong cuộc trò chuyện vào ngày 15
tháng 8 năm 2022 về cương vị mới của bà. “Khi chọn thơ ca, tôi không hề chọn một
điều gì đó bị giới hạn. Tôi chọn một lĩnh vực mà ở một khía cạnh nào đó, nó cố
gắng nắm bắt những điều không thể diễn tả bằng lời.”
Mặc dù đây là lần đầu
tiên Limón bước qua cánh cửa này với tư cách là nhà thơ được vinh danh, bà đã từng
tiếp nối hành trình của Tracy K. Smith – người từng giữ danh hiệu này từ năm
2017 đến 2019. Trong nhiệm kỳ của mình, Smith đã khởi xướng một chương trình
podcast và phát thanh về thơ ca mang tên “The Slowdown”. Chương trình này được
tái khởi động vào tháng 9 năm 2021 với Limón trong vai trò người dẫn dắt. Bà mô
tả trải nghiệm dẫn chương trình này như “một món quà quý giá và là cơ hội để
lan tỏa thơ ca”. Trong mỗi tập, Limón chia sẻ một suy ngẫm ngắn từ cuộc sống của
chính mình, sau đó đọc một bài thơ mà bà đã chọn cho ngày hôm đó – những tác phẩm
được tuyển chọn từ nhiều nhà thơ khác nhau. Trong bối cảnh thời gian rảnh rỗi
ngày càng thu hẹp, cùng với đại dịch khiến ranh giới giữa công việc và cuộc sống
gia đình trở nên mờ nhạt hơn, một tập podcast với thời lượng hiếm khi vượt quá
năm phút có lẽ là khoảng thời gian tối đa mà nhiều người Mỹ có thể dành cho văn
chương. Những tập podcast này giúp thơ ca trở nên gần gũi hơn, dễ dàng len lỏi
vào những khoảng trống trong một ngày bận rộn.
Podcast này cũng đóng
vai trò như một chuyến hành trình khám phá thơ ca đương đại, dưới sự dẫn dắt của
Limón – một người đầy tinh tế và tận tâm. Limón chia sẻ: “Tôi thấy việc thực hiện
một podcast hàng ngày thực sự rất tuyệt vời, bởi nó mở ra cơ hội lớn để giới
thiệu những phong cách thơ ca vô cùng đa dạng”. Theo cô, việc mang đến cho người
nghe nhiều bài thơ khác nhau sẽ giúp kết nối với những đối tượng khán giả đa dạng
hơn.
***
Một nhà thơ tiêu biểu của
thế kỷ 21
Một phần sức hấp dẫn của
thơ ca nằm ở sự ngắn gọn. Các bài thơ của Limón thường đủ ngắn để người đọc có
thể chụp ảnh màn hình và chia sẻ. Đây là cách thức thơ ca lan tỏa trong thế kỷ
21, giúp mọi người cảm thấy kết nối với ngôn từ và với nhau.
Mạng xã hội thường là
nơi mọi người bắt gặp các bài thơ. Thơ ca trở thành điểm tựa khi ngôn từ cá
nhân trở nên bất lực. Năm 2016, bài thơ “Good Bones” của Maggie Smith đã lan
truyền mạnh mẽ sau vụ xả súng tại hộp đêm Pulse. Tương tự, bài thơ “We Lived
Happily During the War” (Chúng ta đã sống hạnh phúc trong thời chiến) của nhà
thơ gốc Ukraine Ilya Kaminsky – xuất bản năm 2019 – cũng được chia sẻ rộng rãi
vào đầu năm 2022, khi cả thế giới hướng sự chú ý về quốc gia đang bị chiến
tranh tàn phá này.
Các bài đăng trên mạng
xã hội hay những tập podcast ngắn gọn, dễ tiếp nhận, mời gọi ngay cả những người
đang có sự tập trung bị phân tán hãy dừng lại một chút. Khi thế giới trở nên
quá đỗi choáng ngợp, một bài thơ có thể mang lại cảm giác tươi mới như một ngụm
nước mát, tạo nên một khoảnh khắc đầy ý nghĩa giữa cuộc sống bộn bề.
Limón trân trọng vai trò
của mạng xã hội đối với thơ ca.
“Phần lớn, chúng ta thường
tiếp cận thơ ca qua từng bài thơ riêng lẻ,” bà chia sẻ với tôi. “Vì vậy, khi
đăng một tác phẩm lên Facebook, Instagram, Twitter hay bất kỳ nền tảng mạng xã
hội nào khác, một trải nghiệm tuyệt vời có thể xảy ra: giữa lúc bạn đang lướt
xem đủ thứ – từ hình ảnh con cái của ai đó, một bông hoa xinh đẹp, cho đến quảng
cáo giày – thì bất chợt, bạn bắt gặp một bài thơ của Audre Lorde từ năm 1978 và
hoàn toàn bị lay động.” Dù thừa nhận rằng mạng xã hội đôi khi có thể mang tính
độc hại, Limón tin rằng vẻ đẹp và sự kết nối vẫn luôn có chỗ đứng ở đó. “Tôi
nghĩ đây là một sức mạnh mà chúng ta thực sự cần khai thác,” bà nói.
Với tôi, không có gì ngạc
nhiên khi chính các bài thơ của Limón thường xuyên lan tỏa trên không gian mạng.
Những tác phẩm xuất sắc cùng hình ảnh công chúng gần gũi của bà như một lời mời
gọi chân thành, mở ra cánh cửa để ngôn từ kết nối con người – với thế giới tự
nhiên, với nhau và với chính bản thân họ. Hòa mình vào một khung cảnh đầy chất
thơ
Xuyên suốt sáu tập thơ của
Limón, một giọng thơ đầy ấn tượng đã xuất hiện. Ngay cả những tiêu đề tác phẩm của
bà cũng đủ khiến người đọc phải chú tâm. Bài thơ “How to Triumph Like a Girl”
(tạm dịch: Cách chiến thắng như một cô gái) mở đầu bằng câu: “Tôi thích những
nàng ngựa cái nhất” – một dòng thơ hài hước và lôi cuốn, thu hút độc giả bằng
cách chọn từ đầy bất ngờ cùng giọng điệu tự nhiên như đang trò chuyện. Các tác
phẩm của bà tràn đầy niềm hân hoan và cảm xúc sâu sắc, chạm đến những rung cảm
và trải nghiệm làm nên bản chất con người chúng ta.
Dù Limón không thường được
biết đến như một nhà thơ chuyên viết về thiên nhiên, bà lại hay sáng tác những
bài thơ về thiên nhiên trong môi trường đô thị – nơi có những tán cây sau nhà,
những bụi cỏ dại trong vườn hay các loài vật quanh khu dân cư. Limón chia sẻ:
“Chúng ta sống trong lòng thiên nhiên… ngay cả ở những đô thị, trong những công
viên nhỏ nằm xen giữa các tuyến đường cao tốc. Sống trong cộng đồng đó, trong sự
kết nối ấy, tôi hy vọng sẽ giúp chúng ta nhận ra rằng cuộc sống của mình và
thiên nhiên luôn có sự tương tác qua lại… Đối với tôi, điều đó cũng quan trọng
chẳng kém bất kỳ bài thơ nào mà bạn có thể viết ra.”
Limón là một nhà thơ sống
ở một vùng địa lý đặc biệt của Mỹ, đầu tiên là California và bây giờ là
Kentucky, đặt tác phẩm của mình dựa trên những chi tiết tươi tốt của một khung
cảnh sống động. Những bài thơ “The Hurting Kind” và “A New National Anthem” của
cô vẽ nên góc nhìn của cô với tư cách là một người Mỹ tự hào về nền tảng lai tạp
của mình. Những đặc điểm này, thay vì khiến công việc của cô trở nên kém thân
thiện hơn, lại mang đến một kết cấu trải nghiệm mà nhiều người sống ở quốc gia
hỗn hợp này có thể liên tưởng và nhìn thấy chính họ.
Nói về việc đảm nhận vai
trò nhà thơ đoạt giải của Hoa Kỳ, Limón nói với tôi, "Tôi thực sự quan tâm
đến việc có nước Mỹ trong phòng sẽ trông như thế nào. Và tôi nghĩ bộ mặt của nước
Mỹ thường là một người có nhiều thứ."
------------
Mộc Nhân dịch từ nguồn: Theconversation.com
References:
2. Wikiedia.org
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét