18/11/26

4.061. LOUISE GLÜCK - DÀNH CẢ CUỘC ĐỜI ĐỂ TRAU CHUỐT GIỌNG THƠ

   Mộc Nhân

Louise Glück đã dành cả cuộc đời để trau chuốt giọng thơ của mình, để rồi giờ đây, bà cất tiếng nói với chúng ta từ bên kia nấm mồ.

Glück qua đời vào ngày 13/ 10/ 2023 ở tuổi 80, bà là nhà thơ Mỹ đầu tiên giành giải Nobel. Chiến thắng của bà lại không gây ngạc nhiên mấy đối với những ai am hiểu, yêu mến và hiện đang tiếc thương cho sự ra đi của bà.

Ủy ban Nobel Văn học đã chọn Glück cho thành tựu văn chương này nhằm tôn vinh “giọng thơ đặc trưng, ​​với vẻ đẹp giản lược, đã biến sự tồn tại của cá nhân thành điều phổ quát”.

Khi được hỏi về phản ứng của mình trước việc được trao giải Nobel Văn học năm 2020, Louise Glück trả lời rằng bà đã “hoàn toàn sửng sốt”. Bà cho biết mình từng nghĩ “việc phải đối mặt với một sự kiện như thế này trong đời là điều cực kỳ khó xảy ra”.

Giọng thơ trữ tình của bà vẫn còn vang vọng ngay cả khi bà đã rời xa thế giới này; một phần là bởi bà luôn nhất quán hướng sự chú tâm của mình vào những vấn đề về sự hữu hạn của kiếp người.

Trong một cuộc phỏng vấn về giải Nobel, Glück chia sẻ: “Tôi đã viết về cái chết ngay từ khi bắt đầu biết viết”. Các tác phẩm của bà không ngừng quay trở lại với câu chuyện nhân sinh, với những khía cạnh cốt lõi của cuộc sống vốn gắn kết con người với nhau. Bà nói thêm: “Tôi tìm kiếm những trải nghiệm mang tính nguyên mẫu, và tôi tin rằng những đấu tranh hay niềm vui của bản thân không phải là điều gì quá khác biệt hay độc nhất”.

Những điều phổ quát của nhân loại chính là đặc điểm nổi bật trong các tác phẩm của bà: Việc tập trung vào những chủ đề trường tồn như gia đình, nỗi đau lòng và sự mất mát đã giúp bà có được đông đảo độc giả cùng sự tán dương bền bỉ theo thời gian. Trước khi được trao giải Nobel, Glück từng giành Giải thưởng Sách Quốc gia (National Book Award) vào năm 2014 cho tác phẩm “Faithful and Virtuous Night” và Giải Pulitzer vào năm 1992 cho tập thơ “Wild Iris”, cùng nhiều giải thưởng danh giá khác.

Dù được đón nhận nồng nhiệt, các tác phẩm của Glück không phải lúc nào cũng dễ tiếp cận. Chúng đôi khi mang vẻ lạnh lùng, đột ngột; các nhân vật trong thơ bà thường sở hữu một tầm nhìn sắc bén đến tàn nhẫn. Trong bài thơ “Mock Orange”, bà viết:

“Đó không phải là mặt trăng, tôi nói với bạn/ Mà chính là những bông hoa này/ đang thắp sáng cả khoảng sân./ Tôi ghét chúng./ Tôi ghét chúng cũng như tôi ghét tình dục vậy” - điều mà sau đó bà mô tả là “tiền đề thấp hèn, nhục nhã / của sự kết hợp”. Ở cuối bài thơ, nhân vật trữ tình đặt câu hỏi: “Làm sao tôi có thể hài lòng / khi trên thế giới này / vẫn còn tồn tại thứ mùi hương đó?”

“Tôi” – nhân vật xưng ngôi thứ nhất trong thơ Glück – hiếm khi cảm thấy hài lòng. Dù Glück viết bằng giọng của nhiều nhân vật và từ nhiều góc nhìn khác nhau, xuyên suốt các tác phẩm của bà vẫn là một cái nhìn luôn thấy thế giới – và chính bản thân mình – còn nhiều khiếm khuyết.

Vì vậy, có lẽ sẽ thật bất ngờ khi thấy độc giả lại dành sự quan tâm mạnh mẽ đến thế cho những vần thơ tĩnh lặng, tinh giản và đôi khi gây chấn động một cách âm thầm của bà. Các tác phẩm ấy quan sát những đấu tranh thường nhật của con người như thể từ một khoảng cách xa xôi – điều mà nhà phê bình Helen Vendler mô tả là “giống như nhìn qua đầu ngược của một chiếc kính viễn vọng”. Đúng như câu ngạn ngữ về sức mạnh của thơ ca, Glück đã biến những điều quen thuộc trở nên xa lạ; có lẽ chính điều này đã không ngừng thu hút độc giả đến với thơ bà: nó tái hiện những trải nghiệm gần gũi về nỗi đau và niềm hy vọng dưới một góc nhìn hoàn toàn mới.

Glück còn biến những điều xa lạ trở nên gần gũi, đặc biệt là thế giới thần thoại xa xôi. Bà đưa các nhân vật cổ xưa về tầm mức con người bằng cách khám phá những bi kịch đời thường thông qua tiếng nói của chính họ.

Bà thường viết về gia đình và những cách mà các thành viên trong gia đình làm tổn thương nhau - dù là theo lối gián tiếp. Chẳng hạn, Glück khám phá những mối quan hệ căng thẳng giữa mẹ và con gái thông qua các nữ thần Hy Lạp là Demeter và Persephone. Trong tập thơ “Meadowlands” (1996), bà khắc họa sống động những thách thức trong hôn nhân thông qua các nhân vật từ sử thi “Odyssey” của Homer. Một bài thơ trong tập này, “Telemachus’ Detachment” (Sự tách biệt của Telemachus), mô tả cảnh con trai của Odysseus và Penelope suy ngẫm về cuộc hôn nhân của cha mẹ mình: “đau lòng, nhưng cũng / điên rồ. Hơn nữa / còn rất hài hước.”

Phạm vi biểu đạt của bà rất rộng: Dù Glück viết về cả những cảm xúc riêng tư nhất với một thái độ có phần tách biệt, bà thường mượn tiếng nói của các nhân vật—những người bộc bạch một cách mỉa mai, đột ngột, đầy chất hài hước đen tối và có cái nhìn sắc bén, thấu suốt về những khiếm khuyết của con người.

Sự thất bại và mất mát thường là nguồn cảm hứng cho các tác phẩm của bà: Tập thơ thứ năm, “Ararat” (xuất bản năm 1990), ra đời sau khi cha bà qua đời; tập thơ “Vita Nova” (1999) lại nảy sinh từ sự đổ vỡ trong cuộc hôn nhân của chính bà. Ngay cả các nhan đề tác phẩm cũng cho thấy chiều sâu tham chiếu văn học đặc trưng trong sáng tác của Glück: “Ararat” gợi nhắc câu chuyện về trận đại hồng thủy thời Noah, còn “Vita Nova” được đặt theo tên tập thơ của Dante Alighieri viết về cái chết của người phụ nữ ông yêu. Trong “Vita Nova”, cách chúng ta làm tổn thương những người mình yêu thương được khám phá thông qua huyền thoại về Orpheus và Eurydice.

“Wild Iris” (Hoa diên vĩ dại) - một trong những tác phẩm được vinh danh nhiều nhất của Glück, từng giành cả giải Pulitzer lẫn giải thưởng William Carlos Williams của Hiệp hội Thơ ca Hoa Kỳ - là minh chứng tiêu biểu cho phong cách sáng tác của bà. Đây là tập thơ được viết sau một giai đoạn bế tắc sáng tạo đến mức tê liệt; tập thơ cất lên tiếng nói của các loài hoa, của những lời cầu nguyện, của linh hồn ở cõi bên kia cái chết, và của chính Chúa khi Người hồi đáp thông qua những vần thơ của tác giả. Ngay cả khi đối thoại với Chúa, nhân vật trữ tình vẫn giữ giọng điệu sắc sảo đầy hoài nghi: Dòng đầu tiên trong một bài thơ gửi Chúa bắt đầu bằng câu: “Đã có lúc, con từng tin vào Người…”.

Bài thơ chủ đề của tập sách cất lên tiếng nói của một bông hoa vươn mình vào mùa xuân, đồng thời cũng là tiếng nói từ bên kia nấm mồ: “bất cứ thứ gì / trở về từ cõi hư vô đều trở về / để tìm lại tiếng nói của chính mình”. Một bài thơ khác, dưới góc nhìn của “Hoa huệ bạc” (The Silver Lily), viết rằng: “Chúng ta đã cùng nhau đi quá xa về phía cuối con đường / để rồi chẳng còn sợ hãi cái kết ấy nữa”.

Thơ của Louise Glück mang lại cảm giác như thể tác giả đang quan sát những kịch cảnh của cuộc đời từ một khoảng cách xa xôi: Giọng thơ của bà thường được mô tả là mang âm hưởng tiên tri, huyền bí, đầy ám ảnh – tựa như một bóng ma cất tiếng vọng xuyên thời gian, kể lại câu chuyện của chính mình bằng một thái độ dửng dưng, khách quan đến lạ lùng.

Xét cho cùng, chính sự quan sát sắc bén, được chắt lọc kỹ lưỡng về những cốt lõi trong cuộc đấu tranh của con người đã giúp các tác phẩm của Glück luôn giữ được sức sống mãnh liệt đối với đông đảo độc giả. Nếu có một giọng thơ nào đó đã được tôi luyện suốt cả cuộc đời để cất tiếng nói với chúng ta từ bên kia nấm mồ, thì đó chính là giọng thơ của Louise Glück.

Không có nhận xét nào: