16/11/26

4.058. LANGSTON HUGHES – KẺ BỊ RUỒNG BỎ TẠI QUÊ NHÀ

  Mộc Nhân dịch (1)

Nguyên tác: Langston Hughes – Domestic pariah, international superstar (Langston Hughes – kẻ bị ruồng bỏ tại quê nhà, ngôi sao tầm cỡ quốc tế)


Trong suốt sự nghiệp của mình, Hughes luôn nhiệt tình dìu dắt và quảng bá các tác phẩm của những nhà văn ở nước ngoài. (2)

***

Là một nhân vật chủ chốt của phong trào Phục hưng Harlem (Harlem Renaissance), nguồn cảm hứng cho vở kịch “A Raisin in the Sun” (tạm dịch: Một chùm nho dưới ánh mặt trời) của Lorraine Hansberry, và là một tiếng nói kiên định đấu tranh cho công bằng xã hội, Langston Hughes được tôn vinh là một trong những nhà thơ vĩ đại nhất nước Mỹ.

Nhưng mọi chuyện không phải lúc nào cũng như vậy. Trong suốt sự nghiệp của mình, Hughes thường xuyên bị chính phủ nước nhà gây khó dễ. Giới văn chương Mỹ, vốn e ngại tư tưởng chính trị mang tính thách trật tự xã hội của ông, cũng thường có xu hướng phớt lờ các tác phẩm của ông.

Trái lại, ở nước ngoài – như tại Pháp, Nigeria hay Cuba – Hughes lại có đông đảo độc giả trung thành; họ là những người đầu tiên nhận ra tiềm năng và sức mạnh trong ngôn từ của ông. Trong cuốn sách mới của mình, “Langston Hughes: Critical Lives” (tạm dịch: Langston Hughes: Những cuộc đời dưới góc nhìn phê bình), tôi đã lần theo hành trình trở thành ngôi sao quốc tế của Hughes, đồng thời phân tích sự tương phản giữa danh tiếng đó với thái độ thù địch mà ông phải đối mặt ngay tại quê hương mình.

***

Lớn lên tại Mỹ, Hughes đã trực tiếp trải nghiệm nạn phân biệt chủng tộc. Khi trưởng thành trong vai trò nhà thơ và nhà văn, ông bắt đầu hướng tầm nhìn ra ngoài biên giới nước Mỹ, với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về cách thức mà nạn phân biệt chủng tộc tác động đến các nền văn hóa khác nhau.

Từ năm 1924 cho đến khi qua đời vào năm 1967, Hughes đã thực hiện nhiều chuyến đi đến những vùng đất đa dạng như Ý, Nga, Anh, Nigeria và Ghana.

Trong một chuyến thăm Cuba vào năm 1930, Hughes đã gặp một nhà thơ trẻ người Cuba tên là Nicolás Guillén. Trước đó, Hughes đã sáng tác thành công hàng chục bài thơ lấy cảm hứng từ cấu trúc 12 nhịp (12-bar), tiết tấu, vần điệu và chủ đề của dòng nhạc blues. Qua những bữa tối muộn tại nhà hàng Lolita ở Havana, Hughes đã khuyến khích Guillén thực hiện điều tương tự với âm nhạc của chính đất nước ông.

Chỉ vài ngày sau khi Hughes rời đi, Guillén bắt đầu sáng tác những bài thơ vận dụng “truyền thống son” của Cuba – một loại hình âm nhạc khiêu vũ phổ biến. Đây là thời điểm then chốt trong quá trình phát triển của một nghệ sĩ, người về sau đã trở thành nhà thơ quốc gia của Cuba.

Hughes cũng là nhân vật duy nhất thuộc phong trào Phục hưng Harlem từng đặt chân đến châu Phi. Sau nhiều chuyến đi tới lục địa này, ông quyết tâm quảng bá các tác phẩm của những người đồng nghiệp châu Phi – như Bloke Modisane hay Wole Soyinka, người sau này đã giành giải Nobel. Năm 1960, ông biên soạn tuyển tập “African Treasury” (Kho tàng châu Phi), giới thiệu tới độc giả phương Tây nhiều tác giả vĩ đại nhất của châu Phi.

Tại các quốc gia như Nigeria, tên tuổi của Hughes đã quá đỗi quen thuộc. Trong suốt thập niên 1940, 1950 và 1960, hàng chục bài thơ của ông đã xuất hiện trên các tờ báo và tạp chí tại đây. Năm 1960, khi Nigeria bầu Nnamdi Azikiwe làm toàn quyền bản địa đầu tiên, ông Azikiwe đã kết thúc bài diễn văn nhậm chức của mình bằng cách ngâm bài thơ “Youth” (Tuổi trẻ) của Hughes.

Khi Hughes trở lại Ghana và Senegal vào cuối thập niên đó, ông được chào đón như một siêu sao. Trên đường phố Dakar, đông đảo người hâm mộ theo sát ông, giống như cách trẻ em vây quanh các ngôi sao thể thao để xin chữ ký.

Đến thập niên 1960, các tác phẩm của Hughes đã được dịch sang tiếng Nga, Ý, Thụy Điển và Tây Ban Nha. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu học thuật đầu tiên về thơ ca của ông lại xuất hiện tại Pháp. Trong cuốn sách “Black Poets of the United States” (Các nhà thơ da đen tại Hoa Kỳ) xuất bản năm 1963, nhà phê bình văn học Jean Wagner đã làm nổi bật tài năng của Hughes trên cả hai phương diện: nhà thơ và nhà hoạt động xã hội. Dành hơn 100 trang để viết về Hughes, Wagner nhận định rằng người Mỹ gốc Phi sẽ không bao giờ có được “một thi sĩ nồng nhiệt hơn” – một người vừa là tiếng nói của cộng đồng, vừa từ chối tách biệt bản thân như một cá nhân đơn lẻ.

Là nhà văn da đen đầu tiên tại Hoa Kỳ kiếm sống hoàn toàn bằng nghề viết, Hughes đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho vô số nhà văn và nhà thơ mới nổi ở châu Âu, châu Phi và Nam Mỹ. Đối với họ, Hughes chính là cầu nối quan trọng từ phương Tây đến với những người da màu khác trên khắp thế giới. Ông cũng là một tấm gương tiêu biểu cho dòng nhạc jazz và blues mà họ vô cùng ngưỡng mộ. Một minh chứng cho sự nổi tiếng của Hughes ở nước ngoài chính là việc Venezuela – chứ không phải Hoa Kỳ – đã đề cử ông cho giải Nobel Văn học vào năm 1960.

***

Gây thù chuốc oán ngay trên quê hương

Tại Mỹ, Hughes chắc chắn có những người ngưỡng mộ, đặc biệt là trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi. Tuy nhiên, phần lớn giới cầm quyền – từ chính trị, truyền thông cho đến cơ quan thực thi pháp luật – đều coi ông là một mối đe dọa.

Khi danh tiếng quốc tế của Hughes ngày càng vang xa, chính phủ nước ông lại tìm cách hạ thấp uy tín của ông, gán cho ông cái mác kẻ lật đổ và cộng sản. Hughes đã nằm trong tầm ngắm theo dõi của FBI ít nhất là từ năm 1933, sau chuyến đi của ông tới Nga. Trong khi đó, việc ông kiên quyết đòi công lý cho vụ án Scottsboro năm 1931 – khi tám thanh niên da đen bị buộc tội oan là cưỡng hiếp hai gái mại dâm da trắng – đã khiến ông trở thành cái gai trong mắt giám đốc FBI J. Edgar Hoover. Những lời chỉ trích sắc bén của Hughes nhắm vào chủ nghĩa tư bản càng khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn. Hoover đã thực hiện một cuộc trả đũa cá nhân nhắm vào Hughes, lập một hồ sơ dày 550 trang về ông, trong đó trích dẫn các bài thơ như “Goodbye, Christ” (Tạm biệt, Chúa Kitô) làm bằng chứng cho thấy ông có tư tưởng ủng hộ cộng sản.

Sau đó, vào năm 1953, Hughes bị triệu tập để làm chứng trước Thượng nghị sĩ Joseph McCarthy. McCarthy muốn lợi dụng việc Hughes từng ủng hộ các lý tưởng cộng sản và những mối liên hệ bị cho là mang tính lật đổ của ông để nhắm vào những người bị nghi ngờ là “cộng sản” (hay còn gọi là “phe đỏ”) trong Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.

Một người được các nhà lãnh đạo chính trị nước ngoài tán dương, một người luôn được đám đông người hâm mộ vây quanh ở nước ngoài, lại bị Ủy ban Thượng viện của McCarthy công kích là kẻ “phi Mỹ”.

Dễ hiểu vì sao Hughes lại có những cảm xúc mâu thuẫn về chính quê hương mình; ông đã thể hiện tâm trạng giằng xé này qua những bài thơ như “Let America Be America Again” (Hãy để nước Mỹ trở lại là nước Mỹ):

Câu cuối cùng đó vẫn còn gây tiếng vang với nhiều người Mỹ – những người chưa từng biết đến một thời hoàng kim, cũng chưa từng được nếm trải lời hứa hẹn của quốc gia về những giấc mơ, công lý và sự bình đẳng cho tất cả mọi người.

Trong bài thơ “Harlem”, Hughes tự hỏi: chúng ta còn phải chờ đợi bao lâu nữa? Và cái giá phải trả cho việc cứ mãi trì hoãn giải quyết vấn đề là gì?

***

Điều gì xảy ra với một giấc mơ bị trì hoãn?

Phải chăng nó khô héo

như quả nho dưới nắng trời?

Hay mưng mủ như một vết loét—

rồi chảy dịch ra?

Phải chăng nó bốc mùi như thịt thối?

Hay đóng vảy, phủ một lớp đường—

ngọt lịm đến mức nồng nặc?

 

Có lẽ nó chỉ chùng xuống

như một gánh nặng trĩu vai.

Hay là nó sẽ nổ tung?

Điều thú vị là trong bản thảo đầu tiên của bài thơ nổi tiếng này, Hughes đã kết thúc bằng những dòng: “hay nó nổ tung như một quả bom nguyên tử / để lại sau lưng là cái chết? Phải chăng nó tan biến / như làn khói bay vào hư không?”

Khi viết những dòng này vào ngày 7 tháng 8 năm 1948, nhà thơ đã nhận thức sâu sắc về sự kiện xảy ra chỉ ba năm trước đó, khi bom nguyên tử được thả xuống Nagasaki và Hiroshima.

Đối với tôi, điều này gói gọn một cách hoàn hảo sức hút mang tầm quốc tế của Hughes. Độc giả mà ông hướng tới không chỉ là những người đồng hương Mỹ đang phải vật lộn với nỗi sợ hãi và lo âu; mà còn là bất kỳ ai từng trải qua những mất mát to lớn, đau thương – một nỗi đau không phân biệt ngôn ngữ hay biên giới.

------------

(1). Nguồn: Theconversation.com

(2). Thẻ Langstone Hughes

Không có nhận xét nào: