4.024. SHORT TALKS BY ANNE CARSON

NHỮNG SHORT TALK CỦA ANNE CARSON (Tiểu luận)

Mộc Nhân dịch (1)

Nguyên tác “Short Talks by Anne Carson” – an essay by Iris Dunkle (2)

Điều gì ở thơ ca của Anne Carson lại khơi mở tâm hồn ta? Điều gì thôi thúc ta, với tư cách là độc giả, phải lên tiếng hồi đáp? Lần đầu tiên tôi đọc tác phẩm của Anne Carson lúc 22 tuổi và đang cuống cuồng trốn chạy khỏi những kích thích dồn dập của thành phố New York để dành cuối tuần trên chuyến xe buýt Greyhound màu bạc hướng về Pennsylvania.

Mỗi trang sách trong tập Glass, Irony and God dường như đều bật ra khỏi mặt giấy và vang vọng trực tiếp vào tâm trí tôi; những từ ngữ mà tôi đã vội vã ghi lại vào mọi khoảng trống ít ỏi còn sót lại trên trang sách. Cảm giác như thể khi đọc Anne Carson, một phần tâm trí mới mẻ ẩn sâu bên trong tôi đã được bóc tách và phơi bày. Kể từ ngày đó, tôi đã tìm đọc mọi tác phẩm của bà mà mình có thể tiếp cận. Và mỗi lần đọc lại, tôi vẫn luôn bắt gặp cùng một cảm xúc ấy.

Phải đến nhiều năm sau, khi bắt tay vào làm luận văn và đọc các tác phẩm của những nhà thơ Hy Lạp cổ đại như Sappho, tôi mới thực sự hiểu rõ hơn về truyền thống sáng tác mà Carson đang tiếp nối. Đó là truyền thống viết theo lối mở ra cho độc giả một không gian để suy ngẫm, để họ lồng ghép những trải nghiệm cá nhân vào hình thức tuyệt mỹ mà bài thơ đã kiến ​​tạo. Chính vì lẽ đó mà suốt nhiều thế kỷ qua, các nhà văn vẫn luôn viết những tác phẩm đối thoại với thơ Sappho (hãy nghĩ đến bài thơ "The Sisters" của Amy Lowell hay những bài thơ của H.D. được khơi nguồn từ các mảnh thơ còn sót lại của Sappho). Bằng cách nào đó, thơ của Anne Carson – cũng như thơ của Sappho – cho phép ta tự mở lòng mình ra, để rồi ta có thể lắng nghe tiếng nói của người nghệ sĩ đích thực đang ẩn giấu bên trong chính mình.

Tập Short Talks – xuất bản lần đầu năm 1992 bởi Brick Books và mới được tái bản gần đây – cũng không phải là ngoại lệ. Cuốn sách bao gồm một loạt các bài thơ văn xuôi trữ tình, được viết bằng một giọng điệu vừa mang tính phi ngã lại vừa gián tiếp; một giọng điệu đậm chất cá nhân nhưng lại khó lòng nhận diện cụ thể. Trong những bài thơ này, giọng nói của Carson len lỏi vào tâm trí tựa như luồng sáng rọi vào căn phòng tối mịt mùng đầy nhung lụa. Mỗi bài thơ văn xuôi lại khai thác một chủ đề riêng biệt. Như Margaret Christakos – tác giả phần lời dẫn cho ấn bản mới – đã đúc kết một cách súc tích: “mỗi bài thơ đều thức tỉnh với một giọng điệu mới.” Và những giọng điệu này, vốn vượt ra ngoài khuôn khổ thể loại, vừa mang tính “riêng tư” lại vừa như một “hợp xướng đa thanh” đầy phong phú.

Trong bài thơ mở đầu mang tên “Introduction” (Lời dẫn), Carson lập tức làm đảo lộn nền tảng nhận thức của độc giả khi tước bỏ ý nghĩa của thứ mà ta thường dựa vào để hiểu một cuốn sách: ngôn từ. Bà viết: “Một sáng sớm nọ, ngôn từ biến mất. Trước đó, ngôn từ không hiện hữu; chỉ có sự thật và những gương mặt là tồn tại.” Bà nhắc nhở chúng ta rằng: “Aristotle từng nói, mọi sự việc diễn ra đều chịu tác động thúc đẩy từ một điều gì đó khác.” Quả thực, các bài thơ tiếp theo đều tập trung quan sát một đối tượng cụ thể (như loài *Homo Sapiens*, Geisha, Gertrude Stein, Ovid thời lưu đày hay Sylvia Plath) để thấu hiểu cách mà con người, địa điểm hay sự vật ấy đã chịu tác động từ những yếu tố khác. Bà soi chiếu sự vật từ mọi góc độ nhưng vẫn trực diện, nhằm thấu hiểu di sản này. Chính trong không gian ấy – khoảng trống giữa điều đã biết và điều chưa biết – ngôn từ mới được tìm thấy. Đó là nơi người kể chuyện mù lòa phải tiếp tục hành trình vượt qua những gì đã biết, chỉ bằng cách dựa vào các giác quan của mình.

Trong bài “Short Talk on Chromo-Luminarism” (Đôi điều về trường phái Điểm họa/Chromo-Luminarism), Carson vận dụng kỹ thuật này để khám phá những tầng nghĩa ẩn sau bức tranh nổi tiếng *A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte* (Buổi chiều Chủ nhật trên đảo La Grande Jatte) của George Seurat, qua đó lý giải sức hút mang tầm vóc sử thi và vị thế kinh điển của tác phẩm. Bà viết: “Một người châu Âu sẽ đi đâu khi họ ‘đắm chìm trong suy tư’? Seurat – bậc thầy của những hiệu ứng thị giác đầy mê hoặc – đã vẽ nên nơi chốn ấy… Ông bắt gặp chúng ta đang vội vã băng qua những mảng bóng râm xanh mát lạnh lẽo, tựa như những kẻ ngoại tình. Dòng sông đang đóng mở đôi môi bằng đá của mình. Dòng sông đang ép sát Seurat vào đôi môi ấy.” Theo một cách nào đó, cô nhìn thấy ở Seurat niềm khao khát của chúng ta về một chốn mát mẻ, loang loáng ánh sáng và bóng râm, nơi ta có thể suy tư trọn vẹn – một không gian được tạo nên từ chính khoảng cách giữa các điểm màu. Chính giữa những chấm màu li ti ấy, ta tìm thấy sự thư thái; bởi lẽ, trong những khoảng trống đó, ta có thể tìm thấy trải nghiệm của riêng mình và kết nối chúng với những gì đang hiện diện trên mặt tranh.

Cũng như hầu hết các tác phẩm của Carson, những bài thơ trong tập sách này đối thoại với lịch sử đã được ghi lại, mời gọi ta nhìn vào những kẽ hở giữa các sự kiện lịch sử để tìm ra một dạng chân lý mới. Trong bài “Short Talk on Ovid” (Chuyện ngắn về Ovid), bà hình dung về cuộc sống thực sự của Ovid khi ông bị đày đến Tomis, mắc kẹt nơi vùng biên viễn xa xôi của Đế chế La Mã, cách biệt hoàn toàn với bạn bè và gia đình. “Mỗi đêm vào giờ này, ông khoác lên mình nỗi buồn như khoác một tấm áo và tiếp tục viết” – viết một bài thơ mà sẽ chẳng ai đọc (Ovid chưa bao giờ hoàn thành các tập thơ sáng tác trong thời gian lưu đày: *Tristia* và *Epistulae ex Ponto*). Hay trong bài “A Short Talk on Sylvia Plath” (Chuyện ngắn về Sylvia Plath), Carson suy ngẫm về việc mẹ của Plath từng nhận xét con gái mình chỉ như “những thứ cháy sém trên truyền hình”; bà nói vậy bởi lẽ bà không bao giờ hiểu được thứ ngôn ngữ phức tạp – những từ ngữ “vang ngân giữa thinh không” – mà con gái bà đã viết ra trên trang giấy.

Nhưng trọng tâm của cuốn sách này – cũng như mọi tác phẩm khác của bà mà tôi từng đọc và ghi chép kín đặc bên lề trang sách – lại là lời mời gọi độc giả cùng lên tiếng đáp lời. Đó là điều khơi dậy trong lòng người đọc nhu cầu được hồi đáp; nhu cầu viết tiếp vào những khoảng trống mà bà đã để lại cho chúng ta tự mình giải mã. Chẳng hạn như trong bài “Short Talk on Shelter” (Chuyện ngắn về Nơi trú ẩn), bà cho ta biết rằng: “Bạn có thể viết lên tường bằng trái tim cá” nhờ vào chất phốt-pho mà loài cá hấp thụ. Bà tiếp tục bằng lời kêu gọi độc giả hãy phản hồi: “Tôi viết những dòng này để trở nên sai lệch nhất có thể trong mắt bạn. Hãy khép cửa lại khi bạn rời đi – dòng chữ ấy nói vậy. Giờ hãy nói cho tôi biết điều đó sai lầm đến mức nào, và nó sẽ còn tỏa sáng trong bao lâu. Hãy nói cho tôi biết”.

Vậy đấy, ai có thể đọc những ngôn từ đầy sức lay động ấy mà lại không muốn viết lời hồi đáp?

------------

Chú thích:

(1). Nguồn: Therumpus.net

(2). Iris Dunkle hiện là Nhà thơ Tiêu biểu (Poet Laureate) của California. Dunkle hiện giảng dạy môn viết và văn học tại Trường Cao đẳng Napa Valley. Bà hiện đang sống cùng gia đình tại Bắc California.