Mộc Nhân dịch (*)
Vào lúc 13.00 giờ CEST tức 18.00 giờ Đông Dương, Giải Nobel Văn học năm 2026 đã được Viện Hàn Lâm Thuỵ Điển trao cho nhà văn người Canada, Anne Carson "vì những tác phẩm táo bạo và đầy sáng tạo, nơi bà đối thoại đầy ngẫu hứng với truyền thống cổ điển để kiến tạo nên những hình thức mới cho văn học đương đại." (for her bold and inventive oeuvre that, in playful dialogue with the classical tradition, has created new forms for contemporary literature.)
***
Anne Carson sinh năm 1950 tại Toronto, Canada. Năm
1981, bà công bố luận án tiến sĩ ngành Cổ học (Classics) với nhan đề Odi et Amo Ergo Sum; trong suốt sự nghiệp
của mình, bà luôn kết hợp việc sáng tác thơ ca với công tác dịch thuật và giảng
dạy tại nhiều trường đại học. Hầu hết các tác phẩm văn học của bà đều xoay
quanh điểm giao thoa giữa niềm say mê ngôn từ của một nhà nghiên cứu ngữ văn và
khát vọng tìm kiếm những tầng nghĩa mới của một nhà thơ. Chính bà cũng xác định
nguồn gốc từ nguyên của ngôn từ là điểm khởi đầu cho mọi sáng tác của mình. Các
bản dịch từ tiếng Hy Lạp cổ của bà có thể được xem là những tác phẩm độc lập
mang giá trị riêng biệt. Nổi bật trong số đó là bản chuyển ngữ các đoạn thơ còn
sót lại của Sappho trong tập If Not,
Winter (2002), cùng các vở bi kịch như Electra
(2001) và Antigone (2015) của
Sophocles hay Bakkhai (2015) của
Euripides.
Trong tiểu luận dài hơi Eros the Bittersweet (1986), Carson đã đặt nền móng cho các sáng
tác sau này của mình. Với những suy ngẫm đầy xuất sắc về Eros – vốn được xem là
bản chất và động lực của thi ca – cuốn sách khai thác sâu một tính từ ghép của
Sappho, trong đó Eros được định nghĩa là sự hòa quyện giữa nỗi đau và vị ngọt
ngào. Chính sự khác biệt này – khoảng cách giữa người yêu và người được yêu –
đã tạo nên sức mạnh cho Eros và khơi nguồn chuyển động cho thi ca. Carson thể
hiện điều này trong ngòi bút của mình bằng cách liên tục đưa vào các giọng điệu
khác nhau để chúng đối thoại và tương tác lẫn nhau. Trong Eros the Bittersweet, bà đề cập đến một "tầm nhìn lập thể"
(stereoscopic vision) cho phép bà "duy trì sự cân bằng giữa hai góc nhìn
cùng một lúc". Một ví dụ điển hình là tiểu luận Economy of the Unlost (1999), nơi Carson đặt nhà thơ Hy Lạp thế kỷ
thứ VI TCN Simonides xứ Keos bên cạnh Paul Celan; hay trong tập *Men in the Off
Hours* (2000), bà đặt nhà sử học Thucydides song hành cùng Virginia Woolf.
Chính nhờ những sự kết nối văn học đầy bất ngờ như vậy, Carson đã thoát khỏi lối
thơ trữ tình vốn bị trói buộc vào cái tôi tự sự, đồng thời khơi nguồn cảm hứng
cho các hình thức văn học đương đại mới mẻ. Phong cách sáng tác này tạo ra những
tác phẩm đầy chất trào phúng và hóm hỉnh, không chỉ giao thoa giữa thơ ca cổ điển
và hiện đại mà còn kết hợp các thể loại và loại hình nghệ thuật khác nhau.
Trong thập niên 1990, Carson đã xuất tiêu nhiều tác phẩm
đáng chú ý. Nổi bật trong số đó là bài thơ dài ‘The Glass Essay’ (Tiểu luận về
Thủy tinh) nằm trong tập Glass, Irony,
and God (1995); tác phẩm này minh chứng cho tiềm năng của thể loại thơ dài,
nơi ranh giới giữa các thể loại dường như bị xóa nhòa. Dù được viết dưới hình
thức thơ ca, đây cũng là một câu chuyện dài về nỗi đau buồn và mối tình đơn
phương, trong đó người kể chuyện ở ngôi thứ nhất — một người phụ nữ bị chồng bỏ
rơi — đến thăm người mẹ đang sống cô độc giữa vùng đất hoang vu. Trên hành
trình đó, cô mang theo các tác phẩm của Emily Brontë — nữ tác giả mà cô yêu mến
— và khéo léo đan cài thế giới nội tâm cũng như những vùng đất hoang đặc trưng
trong văn chương của Brontë vào chính văn bản của mình. Được xây dựng xoay
quanh hình ảnh ba người phụ nữ cô đơn ngồi bên chiếc bàn bếp, bài thơ dài này —
vốn cũng là một sự diễn giải về tác phẩm của Brontë — đã chuyển mình thành một
bài tiểu luận về sự bị bỏ rơi. Chất thơ cần đến câu chuyện, và ngược lại, câu
chuyện lại phụ thuộc vào những bước nhảy vọt cũng như sự chuyển cảnh đầy biến
hóa trong thơ ca mà Carson đã vận dụng một cách vô cùng điêu luyện.
Cũng trong thập kỷ đó, một tác phẩm khác của Carson đã
ra mắt và thường được ca ngợi là kiệt tác của bà: Autobiography of Red: A Novel in Verse (1998). Tác phẩm này minh chứng
cho tài năng xuất chúng của bà trong việc làm sống dậy truyền thống văn học cổ
điển. Với sự nhạy bén đối với ngôn ngữ và trải nghiệm đương đại, bà lấy cảm hứng
từ những đoạn thơ rời rạc của nhà thơ Hy Lạp thế kỷ thứ 6 TCN – Stesichoros –
viết về Geryon, con quái vật màu đỏ có cánh. Trong khi thần thoại kể về việc
Heracles giết Geryon và cướp đàn gia súc của hắn như một phần trong các kỳ công
của mình, thì Carson lại tái hiện gã khổng lồ đáng sợ ấy thành một "người
hùng" dịu dàng và hiếu thảo với mẹ, tạo nên một cuốn tiểu thuyết về sự trưởng
thành (Bildungsroman) mang hơi thở hiện đại. Geryon trẻ tuổi – người từng bị
chính anh trai mình xâm hại tình dục – lại đem lòng yêu Heracles, một kẻ tự mãn
và thô lỗ. Điều gì sẽ xảy ra khi ta yêu một người rốt cuộc sẽ hủy hoại chính
mình? Đó là câu hỏi muôn thuở được đặt ra trong hình thức thơ sử thi đầy ấn tượng
và giàu chất trữ tình này.
Carson từng coi sự nhàm chán là kẻ thù lớn nhất của
mình, và bà đối mặt với trạng thái đó bằng sự hài hước cùng trí thông minh sắc
sảo. Tác phẩm *The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos* (xuất
bản năm 2001) kể lại cuộc tranh cãi gay gắt và đầy mỉa mai với người chồng dối
trá; mỗi chương trong số hai mươi chín chương của sách đều mở đầu bằng những
dòng thơ của nhà thơ lãng mạn John Keats. Những lời lẽ tuyệt diệu của Keats về
việc "cái đẹp chính là chân lý" được đặt cạnh câu chuyện đầy mệt mỏi
về mối quan hệ này theo một cách vừa tàn nhẫn vừa đầy tinh nghịch.
Một tác phẩm khó quên khác của Carson là Nox (2010), được viết để tưởng nhớ người
anh trai Michael – người đã biệt tăm một cách bí ẩn trước khi qua đời tại Đan Mạch
vào năm 2000. Tác phẩm toát lên một nỗi đau mất mát sâu sắc, trào dâng từ tận
đáy lòng. Kết quả là một sáng tạo mang tính điêu khắc cũng nhiều như tính văn học:
một bài văn bia dưới hình hài chiếc hộp chứa đựng những hình ảnh, thư từ và các
văn bản khác được gấp lại theo kiểu đàn xếp (accordion-fold), tất cả đều dành tặng
người anh trai đã khuất. Ngoài ra còn có một giọng nói thứ ba mang lại chiều
sâu thời gian, đó là nhà thơ La Mã Catullus với bài thơ bi ca số 101 nổi tiếng
tưởng nhớ người anh em đã khuất của mình – người cũng qua đời nơi đất khách quê
người giống như Michael. Bản dịch đầy xúc động của Carson cho bài thơ này cũng
góp mặt trong tác phẩm.
Trong suốt sự nghiệp sáng tác, Carson luôn nhẹ nhàng
khám phá những khả năng của việc viết lách; qua quá trình đó, thể loại phác thảo
văn học đã trở nên đặc biệt quan trọng đối với bà. Minh chứng cho điều này là Float (2016) – một tác phẩm bao gồm hai
mươi hai tập sách nhỏ về các chủ đề khác nhau, cho phép người đọc tiếp cận theo
bất kỳ thứ tự nào. Một tác phẩm khác là Wrong
Norma (2024), một sự kết hợp đa dạng các văn bản mang đậm tính trình diễn,
nơi Carson bước qua ranh giới để đến với nhiều lĩnh vực nghệ thuật và học thuật
khác nhau. Những dự án hợp tác của bà với các nghệ sĩ thị giác, biên đạo múa
cũng như các đạo diễn opera và sân khấu đã thể hiện sự tự do trong cách bà tiếp
cận những kỳ vọng văn học và các hệ thống quy tắc. Chính điều này đã tạo nên tầm
quan trọng đặc biệt cho các tác phẩm của bà kể từ thập niên 1990 đối với đời sống
nghệ thuật và văn học quốc tế.
Anders Olsson - Chủ tịch Ủy ban Nobel
-----------------
(*). Mộc Nhân dịch từ nguồn:
1. Nobelprize.org/literature/2026/summary
2. Nobelprize.org/literature/2026/bio-bibliography/


Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét