4.014. PHỎNG VẤN MẠC NGÔN

    Mộc Nhân dịch

Cuộc phỏng vấn này do YuSie Rundkvist Chou thực hiện bằng tiếng Trung vào ngày 6/ 12/ 2012 và được công ty Svensk Medietext AB chuyển thành văn bản tiếng Anh. (*)

***

1.

PV: Thưa ông Mạc Ngôn, tôi xin chúc mừng ông đã đoạt giải Nobel Văn học năm 2012. Trước hết, tôi muốn hỏi ông... Ông sinh ra tại một ngôi làng ở Sơn Đông, trong một gia đình có cha mẹ không biết chữ; vậy cơ duyên nào đã đưa ông đến với con đường viết lách?

Mạc Ngôn: Vâng, tôi sinh ra ở một ngôi làng tại Sơn Đông, nhưng cha tôi là người biết chữ. Ông từng theo học tại một trường tư thục trong làng và là một trí thức có học thức ở nông thôn. Ông luôn khuyến khích chúng tôi học tập. Anh cả của tôi đã theo học tại Đại học Sư phạm Hoa Đông ở Thượng Hải vào những năm 1960. Chuyện này không mấy phổ biến ở làng tôi thời đó. Anh ấy để lại nhiều sách ở nhà, và tôi đã đọc những cuốn sách giáo khoa về ngôn ngữ và lịch sử đó khi còn nhỏ. Dần dần, thông qua việc đọc tiểu thuyết, tôi bắt đầu nảy sinh niềm đam mê văn học.

2.

PV: Vậy ông đã bắt đầu viết như thế nào? Có phải ông tự mình quyết định làm điều đó không?

Mạc Ngôn: Tôi nghĩ tất cả các nhà văn đều khởi đầu là những độc giả say mê. Chúng tôi nảy sinh khao khát viết lách trong quá trình đọc sách. Chúng tôi muốn học cách viết. Ngoài ra, đối với những thanh thiếu niên nông thôn như tôi thời bấy giờ, các nhà văn được coi như những ngôi sao. Bất cứ ai viết được tiểu thuyết đều là người thực sự xuất chúng. Thời đó trong làng tôi cũng có một số trí thức. Họ là những người tốt nghiệp đại học từ Tế Nam – thủ phủ tỉnh Sơn Đông. Họ đã dạy tôi về văn học và các nhà văn. Vì vậy, niềm đam mê viết lách đã nhen nhóm trong tôi từ khi còn rất trẻ. Khi học tiểu học, tôi viết văn khá tốt và thường được thầy cô khen ngợi. Đó là những lý do khiến tôi dần dần bước vào con đường viết lách.

3.

PV: Ông có thể chia sẻ thêm về tuổi thơ của mình không? Cuộc sống khi ấy như thế nào?

Mạc Ngôn: Mọi nhà văn đều bắt đầu bằng việc viết về tuổi thơ, đặc biệt là những ký ức thời thơ ấu. Tôi sinh năm 1955. Khi tôi bắt đầu có những ký ức đầu đời, đó cũng là giai đoạn khó khăn nhất trong lịch sử Trung Quốc. Hầu hết mọi người đều bị đói. Cuộc sống vô cùng gian nan. Người ta chết đói, tôi nghĩ rằng những ký ức của trẻ thơ về quãng thời gian như vậy có thể để lại những ấn tượng ám ảnh. Tôi nhớ là trong làng có rất nhiều trẻ con. Mỗi khi trời hửng nắng vào mùa đông, chúng tôi lại ngồi tựa vào bức tường để sưởi nắng. Quần áo đứa nào cũng rách rưới tả tơi, chẳng còn che nổi thân mình. Bụng đứa nào cũng trương phình vì thiếu chất, còn tay chân thì khẳng khiu, gầy guộc đúng kiểu những đứa trẻ bị suy dinh dưỡng trầm trọng. Hồi học tiểu học, tôi khá nghịch ngợm và đã bị đuổi học vào năm lớp năm. Tuy nhiên, sau khi bị đuổi, tôi không thể gia nhập lực lượng lao động của người lớn vì chưa đủ khả năng làm việc. Thế là tôi đi chăn gia súc một mình. Trong môi trường cô độc như vậy, người ta chỉ có thể trò chuyện với cây cỏ và vật nuôi. Tôi nghĩ tuổi thơ của mình khá đặc biệt. Sau này khi bắt đầu viết lách, mọi ký ức tuổi thơ ùa về, nên tôi đã sử dụng những kỷ niệm đó, kết hợp với các ý tưởng và sự kiện từ đời thực, để sáng tác những cuốn tiểu thuyết đầu tay.

4.

PV: Tại sao ông lại bị đuổi học vào năm lớp năm?

Mạc Ngôn: Đó là thời kỳ Cách mạng Văn hóa. Khi ấy diễn ra các hoạt động chính trị và đấu tranh giai cấp, lòng người đầy bất an. Gia đình tôi từng sở hữu đất đai trước ngày giải phóng nên lý lịch của tôi không được tốt. Trên lý thuyết thì những đứa trẻ như chúng tôi được phép đến trường, nhưng nếu đi học mà không "thể hiện tốt" thì sẽ gặp rắc rối. "Thể hiện tốt" ở đây nghĩa là được thầy cô yêu mến. Nếu không được lòng họ, bạn sẽ bị tước bỏ quyền tiếp tục đi học. Một lý do khác là thời đó trường lớp chẳng dạy dỗ được bao nhiêu. Trong giờ Ngữ văn, chúng tôi chỉ đọc "Tuyển tập trích dẫn của Chủ tịch Mao", còn trong giờ Toán hay các môn khác thì học sinh thường xuyên nổi loạn. Ngày nào học sinh cũng đánh nhau và cãi vã. Cha mẹ tôi cảm thấy tôi chẳng học được gì ở đó cả. Vì vậy, khi tôi bị đuổi học, họ cũng chẳng đấu tranh gì cho tôi, và bản thân tôi cũng chẳng mặn mà gì với kiểu trường lớp như thế. Thế là tôi nghỉ học lúc mới 11 tuổi.

5.

PV: Khi ấy ông cảm thấy thế nào?

Mạc Ngôn: Tôi cảm thấy khá cô đơn. Khi đi chăn gia súc, tôi thường đi ngang qua cổng trường và nhìn thấy đám trẻ cùng tuổi đang vui đùa trong sân trường. Tôi là kẻ duy nhất đứng ngoài cuộc. Vì thế, tôi cảm thấy rất cô đơn vào thời điểm đó. Ngoài ra, tôi cũng chẳng biết tương lai mình sẽ ra sao. Tôi còn quá nhỏ mà đã phải đi chăn gia súc. Liệu sau này tôi có thể làm được việc gì khác không? Tương lai thế nào đây?... Tôi từng cảm thấy tuyệt vọng.

Những trải nghiệm thời thơ ấu đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp viết lách của tôi. Tôi đã viết về đủ loại cây cỏ, muông thú trong các tiểu thuyết của mình. Tôi viết về mối liên kết vừa gần gũi vừa đầy bí ẩn giữa trẻ thơ và thiên nhiên. Tất cả những điều đó đều gắn liền mật thiết với trải nghiệm cá nhân của tôi. Nhìn lại quá khứ... Trước hết, việc không được đến trường khi còn nhỏ là điều khiến tôi tiếc nuối. Nhưng đồng thời, tôi cũng cảm thấy phần nào biết ơn vì điều đó. Nếu không trải qua quãng thời gian đau buồn ấy khi còn bé, có lẽ tôi đã chẳng trở thành nhà văn. Hoặc nếu có, chắc chắn tôi đã trở thành một kiểu nhà văn khác, viết những cuốn sách hoàn toàn khác biệt. Chính vì vậy, theo một cách nào đó, việc phải nghỉ học sớm để trở về trang trại, được thiên nhiên và văn hóa thôn quê bao bọc, đã giúp ích rất nhiều cho con đường trở thành nhà văn của tôi. Tất nhiên, tôi sẽ không bao giờ cho con mình nghỉ học để đưa chúng về trang trại với hy vọng biến chúng thành nhà văn. Mọi chuyện không diễn ra theo cách đó. Như đã nói, những trải nghiệm đau buồn thời thơ ấu đã giúp ích cho việc viết lách của tôi; nhưng nếu được chọn lại cách sống cho tuổi thơ mình, chắc chắn tôi sẽ chọn một tuổi thơ hạnh phúc thay vì một tuổi thơ cô độc và đói nghèo.

6.

PV: Điều đó đã giúp ích cho việc viết lách của ông như thế nào?

Mạc Ngôn: Trước hết, tôi đã có thể thiết lập một mối quan hệ gắn bó với thiên nhiên. Một đứa trẻ lớn lên ở trường học và một đứa trẻ lớn lên giữa đồng ruộng sẽ có mối quan hệ khác biệt với thiên nhiên, cũng như những cảm nhận khác nhau về cỏ cây, muông thú. Những đứa trẻ khác ngày ngày vây quanh là bạn bè và thầy cô, còn tôi thì ngày ngày sống giữa đàn cừu, gia súc, cây cỏ và rừng cây. Những cảm xúc của tôi dành cho thiên nhiên vô cùng tinh tế và giàu tình cảm. Suốt một thời gian dài, tôi đã tin rằng cỏ cây, muông thú có thể giao tiếp với con người và tôi cảm thấy chúng hiểu được những gì mình nói. Đó là một trải nghiệm độc đáo và quý giá. Ngoài ra, tôi không tụ tập chơi đùa cùng đám trẻ con mà thường ở bên những người lớn. Tôi không có quyền lên tiếng; họ là những người chú, người bác và là người lớn, nên họ sẽ tỏ thái độ coi thường nếu tôi ngắt lời cuộc trò chuyện của họ. Tuy nhiên, tôi có thể lắng nghe. Tôi bắt đầu quan sát thế giới người lớn sớm hơn hầu hết những đứa trẻ khác, và cũng bắt đầu lắng nghe người lớn sớm hơn mọi người.

Từ ông bà, tôi đã học hỏi được nhiều điều về văn hóa nông thôn. Văn hóa nông thôn bao hàm các nhân vật lịch sử, truyền thuyết, sự kiện lịch sử, và thậm chí cả những chuyện thần thoại hay chuyện ma quái, chẳng hạn như chuyện sói hay gà trống hóa thành người. Chính vì vậy, các yếu tố dân gian và truyền thống truyền miệng đóng vai trò quan trọng trong các tác phẩm của tôi, bởi chúng là một phần trong những trải nghiệm của tôi thời bấy giờ. Quan sát thế giới qua đôi mắt trẻ thơ là một góc nhìn độc đáo. Khi người lớn nhìn sự vật, họ thường không còn cảm thấy ngạc nhiên trước những gì mình thấy nữa. Nhưng khi một đứa trẻ ngước nhìn từ phía dưới lên, nhờ góc nhìn từ thấp lên cao ấy, nó sẽ thấy được nhiều điều mà người lớn không nhận ra. Điều này cũng giúp ích rất nhiều cho công việc sáng tác của tôi. Tất nhiên, còn có những khía cạnh khác nữa mà tôi không thể giải thích hết trong một lần được.

7.

PV: Thời thơ ấu, ông có mối quan hệ gắn bó với thiên nhiên. Vậy khi nhìn vào Trung Quốc ngày nay, ông cảm thấy thế nào?

Mạc Ngôn: Tôi là người ủng hộ việc bảo tồn thiên nhiên. Tôi đã thể hiện rõ quan điểm này trong các tác phẩm của mình. Trong các cuốn sách như Sinh tử mệt mỏi (Life and Death are Wearing Me Out) và Báu vật của đời (Big Breasts and Wide Hips), tôi đã bộc lộ nỗi đau đớn và sự phẫn nộ trước tình trạng khai thác quá mức và sự tàn phá môi trường. Tôi luôn tin rằng chúng ta cần phải giảm tốc độ phát triển lại. Chúng ta không nên khai thác mọi thứ một cách vội vã như vậy. Cần phải bảo tồn văn hóa nông thôn và di sản thiên nhiên. Hãy ngừng biến tất cả các ngôi làng thành thị trấn. Chúng ta nên để cho đất đai được nghỉ ngơi; đừng bắt đất đai phải làm việc cật lực như thể nó là con người vậy. Tôi vô cùng đau lòng trước tình trạng ô nhiễm và sự tàn phá môi trường tại Trung Quốc kể từ thập niên 1980. Tôi thực sự cảm thấy day dứt về điều đó. Khi chứng kiến ​​các nhà máy mọc lên khắp nơi, ngay cả ở những ngôi làng mà tôi từng gắn bó... Khi thấy dòng sông nơi tôi từng bơi lội và câu cá thuở nhỏ giờ đây biến thành một con mương bẩn thỉu, tôi không sao diễn tả nổi nỗi đau đớn trong lòng. Khi nhìn thấy những cái cây trong làng vương vãi đầy túi ni-lông cũ... Kiểu ô nhiễm rác thải nhựa này khiến tôi thực sự lo sợ. Đó là lý do tại sao, khi diễn thuyết tại Nhật Bản và các quốc gia khác, tôi luôn lên tiếng chỉ trích kiểu khai thác quá mức này – thứ chỉ chú trọng vào lợi ích kinh tế dựa trên sự phát triển thiếu bền vững.

8.

PV: Hãy trở lại với chủ đề văn học. Ông có nghĩ rằng văn học vẫn còn mang lại ý nghĩa gì cho công chúng ngày nay không?

Mạc Ngôn: Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, cũng như sự kết nối về mặt cảm xúc giữa văn học và con người, là chủ đề đã được nhiều người bàn luận và lý giải. Quan điểm của tôi về văn học là: Trước hết, đừng đề cao nó quá mức. Đừng kỳ vọng rằng một cuốn tiểu thuyết, một bài thơ hay một vở kịch có thể thay đổi thực trạng xã hội. Đó là một kỳ vọng quá lớn. Tất nhiên, cũng từng có trường hợp một tác phẩm văn học châm ngòi cho chiến tranh, nhưng những sự kiện như vậy rất hiếm gặp. Thông thường, tác động của văn học diễn ra một cách rất tinh tế và nhẹ nhàng.

Bởi văn chương là một loại hình nghệ thuật. Thông qua việc đánh giá cao tính thẩm mỹ, tác động sẽ diễn ra từ từ và nhẹ nhàng, giống như những cơn mưa rào mùa xuân làm ẩm đất. Vì vậy, tôi nghĩ, đặt văn học lên bệ cao như vậy, mong đợi nó thay đổi hiện thực để làm điều đó với văn học, là đặt cho nó quá nhiều trọng lượng hoặc trách nhiệm. Tuy nhiên, người ta cũng không nên coi thường nó. Văn học không chỉ để cho vui; mục đích của nó không chỉ đơn giản là gây ra một vài tiếng cười. Tôi nghĩ phẩm chất dối trá quý giá nhất của văn học là việc nghiên cứu tâm hồn con người. Văn học ca ngợi những gì chân thật và tử tế. Văn học vạch trần và phê phán những gì đen tối, xấu xí. Mục tiêu cuối cùng của nó là làm cho tâm trí của chúng ta trở nên phong phú hơn, rộng mở hơn và khiến chúng ta trở nên tử tế và duyên dáng hơn. Thông qua sự biến đổi của nó về con người, văn học ảnh hưởng đến sự phát triển và cải thiện xã hội của chúng ta. Nhưng tôi nghĩ đó là một quá trình diễn ra từ từ.

Tôi có một sự tương đồng với mối quan hệ giữa văn học và xã hội, đó là mối quan hệ giữa con người với mái tóc của mình: Tất nhiên, có một mái tóc đầy đủ là điều tốt. Nó trông đẹp và giúp bảo vệ đầu của một người. Nhưng nếu ai không có nhiều tóc như tôi thì cũng không sao, vì tôi vẫn khỏe mạnh. Với văn học cũng vậy. Một xã hội có thể có nhiều tiểu thuyết, thơ, nhà thơ và nhà văn rất hay. Nhưng nếu có ít chúng hơn thì cuộc sống vẫn…có thể sống sót được. Vì thế tôi nghĩ, dù là văn học hay nghệ thuật thì nó cũng giống như sợi tóc của con người. Cuối cùng, khi một người chết đi, người đó sẽ bị chôn vùi trong lòng đất. Nếu đào lên sau nhiều năm, chúng ta thấy da thịt đã trở thành đất nhưng tóc vẫn còn. Ý tôi là, nhiều thứ trong xã hội thay đổi và biến mất có lẽ chỉ còn lại văn học nghệ thuật.

9.

PV: Đó là một liên tưởng thú vị. Khi bắt đầu viết, lý do của ông là gì? Ông nghĩ gì vậy?

Mạc Ngôn: Tôi từng nói nửa đùa nửa thật rằng lý do ban đầu tôi viết là vì tôi muốn sống một cuộc sống hạnh phúc khi ăn bánh bao ba lần một ngày. Tôi đã nói điều đó thường xuyên đến nỗi tôi cảm thấy mệt mỏi với nó. Nhưng thực ra câu trả lời của tôi vẫn như vậy. Lý do viết lách ban đầu của tôi không cao quý như một số nhà văn nói: “Tôi muốn bài viết của mình thay đổi xã hội”. “Tôi muốn hình thành những tâm hồn đẹp đẽ thông qua văn học.” Họ đưa ra cho văn học tất cả những định nghĩa này. Có rất nhiều nhà văn như thế. Tôi nghĩ rằng đối với những nhà văn Trung Quốc như tôi, những người sinh ra ở các làng quê và sống một cuộc sống thuộc tầng lớp thấp hơn trong nghèo khó, lý do ban đầu để viết văn của chúng tôi có lẽ rất đơn giản - thậm chí thấp hèn. Đó là đặt thức ăn lên bàn, thay đổi hoàn cảnh và cải thiện vị trí của chúng tôi. Việc cầm bút thực ra có rất nhiều lợi ích vật chất. Tất nhiên, thông qua quá trình viết, khi cuộc sống của bạn thay đổi, nhiều ý tưởng khác về văn học sẽ tự nhiên nảy sinh. Vì vậy, lý do ban đầu thực sự không cao quý chút nào - thậm chí còn thô tục. Nhưng đó thực sự là ý tưởng đầu tiên tôi có.

10.

PV: Lý do ông viết hôm nay là gì?

Mạc Ngôn: Ngày nay, tôi hoàn toàn có thể ăn sủi cảo ba bữa một ngày. Ngay cả lúc nửa đêm, tôi chỉ cần lấy sủi cảo từ tủ lạnh ra và nấu là được. Vậy nên, những mục tiêu đặt ra từ thuở ban đầu ấy, tôi đã đạt được từ lâu rồi. Thế điều gì thôi thúc tôi? Động lực nào khiến tôi tiếp tục viết? Tôi không thể giải thích điều đó chỉ trong vài câu ngắn ngủi.

Trước hết, tôi cảm thấy mình có điều muốn nói. Tôi muốn ghi lại những suy nghĩ của mình và chia sẻ chúng với độc giả thông qua một tác phẩm được trau chuốt kỹ lưỡng. Thứ hai, có nhiều vấn đề trong xã hội mà tôi cảm thấy mình có trách nhiệm phải viết về chúng. Một lý do khác là nỗ lực đổi mới văn học như một bộ môn nghệ thuật; điều này cũng thôi thúc tôi cầm bút. Kể từ khi thể loại hư cấu (tiểu thuyết) ra đời, đã có ít nhất một nghìn năm trôi qua. Trong nghệ thuật văn chương và tiểu thuyết, luôn xuất hiện những hình thức mới. Các nhà văn không ngừng thay đổi hình thức tiểu thuyết, dù là về ngôn ngữ hay cấu trúc. Vậy, liệu còn đất cho sự sáng tạo của thế hệ nhà văn chúng tôi không? Tôi nghĩ là có. Tôi coi tiểu thuyết là một bộ môn nghệ thuật và tin rằng sự phát triển của nó là vô tận. Hình thức thể hiện của nó cũng chứa đựng những khả năng vô hạn. Chính niềm đam mê gần như ám ảnh đối với tiểu thuyết như một bộ môn nghệ thuật đã thôi thúc tôi tiếp tục viết.

11.

PV: Tại sao ông lại dùng bút danh, và tại sao lại là "Mạc Ngôn"?

Mạc Ngôn: Tôi đã chia sẻ về điều này trong buổi họp báo chiều nay. Tên thật của tôi là Quản Mạc Nghiệp (Guan Moye). Nếu tách phần thứ hai của tên ra, ta sẽ được chữ "Mạc Ngôn" (Mo Yan). Trong cách viết truyền thống, phần bên trái của chữ Hán là "Ngôn" (Yan) và phần bên phải là "Mạc" (Mo). Ngoài ra, âm đọc của phần thứ hai, "Moye", cũng khá giống với "Mo Yan".

Một lý do khác nữa là hồi nhỏ tôi rất hay nói. Thời đó, nói quá nhiều có thể rước họa vào thân và gây rắc rối cho cả gia đình. Rắc rối không hẳn lúc nào cũng mang tính chính trị—kiểu như nói lời phản cách mạng—mà còn liên quan đến các mối quan hệ xã hội. Chẳng hạn, mình có thể lỡ lời xúc phạm hàng xóm, khiến cha mẹ phiền lòng vì người hàng xóm đó sẽ nổi giận với họ. Khi còn bé, tính hay nói của tôi đã gây ra nhiều rắc rối cho cha mẹ. Họ thường xuyên phê bình, dạy bảo, thậm chí là mắng mỏ tôi. Họ mắng tôi vì cái tật "mồm miệng không giữ ý tứ". Ngoài ra, khi quyết định bắt đầu viết lách, tôi có một suy nghĩ có phần mê tín, đó là nhiều nhà văn lớn đều có bút danh. Những người như Lỗ Tấn hay Ba Kim đều dùng bút danh; nhiều nhà văn nước ngoài cũng vậy. Thế nên, tôi nghĩ rằng muốn viết tiểu thuyết thì trước hết phải có một bút danh. Và khi suy nghĩ về điều đó, tôi đã chọn cái tên "Mạc Ngôn".

Đó là cách để tôi thể hiện sự tôn trọng đối với những lời dạy bảo của cha mẹ. Đồng thời, nó cũng như một lời nhắc nhở và khích lệ chính bản thân mình. Tôi cho rằng, nếu muốn trở thành nhà văn thì cần phải nói ít đi và viết nhiều hơn. Việc nói chuyện gây tiêu hao năng lượng và tốn thời gian; nếu dành thời gian và công sức đó cho việc viết lách, ta sẽ viết được nhiều hơn. Vì vậy, một phần ý nghĩa của bút danh này là để tự nhắc nhở bản thân phải nỗ lực làm việc.

12.

PV: Khi nhìn lại các tác phẩm của mình, ông có nhận thấy chủ đề hay góc nhìn nào thường xuyên xuất hiện không?

Mạc Ngôn: Có hai chủ đề xuyên suốt. Một là sự đói khát, hai là nỗi cô đơn. Tôi đã nhắc đến điều này nhiều lần rồi. Trong các tiểu thuyết của tôi, đặc biệt là những tác phẩm thời kỳ đầu, đây là hai chủ đề vô cùng quan trọng bởi chúng đã tác động mạnh mẽ và sâu sắc nhất đến tôi. Mỗi khi viết về quá khứ, hai chủ đề này chắc chắn sẽ xuất hiện. Tôi nghĩ còn một điều nữa, một điều mà tôi vẫn luôn theo đuổi cho đến tận hôm nay: niềm hứng thú khám phá chiều sâu tâm hồn con người. Tại sao con người lại như vậy? Tại sao có người tốt, kẻ xấu? Khi đối mặt với cùng một sự việc, tại sao phản ứng của mỗi người lại khác nhau đến thế? Tại sao có người bẩm sinh đã lương thiện, trong khi những kẻ khác – dù sinh ra trong nhung lụa và được giáo dục bài bản – lớn lên lại trở nên tàn ác? Đó là những điều tôi thấy thật khó lý giải. Tôi muốn tìm kiếm câu trả lời qua ngòi bút của mình và nghiên cứu vấn đề sâu sắc này – một vấn đề mà chẳng thể có lời giải đáp đơn giản.

13.

PV: Nghe có vẻ giống tâm lý học vậy. Ông đã tìm ra câu trả lời chưa?

Mạc Ngôn: Tôi vẫn chưa tìm ra câu trả lời. Đôi khi tôi cũng có chút mê tín. Đôi khi tôi nghĩ... Chúng ta thường tin rằng giáo dục và sự giáo hóa của xã hội có thể thay đổi những đặc tính di truyền. Khi nói về việc ai đó tốt hay xấu, ta thường quy nó cho tác động của xã hội. Nhưng sau thời gian dài quan sát và trải nghiệm thực tế, tôi nhận thấy không phải lúc nào xã hội cũng quyết định điều đó. Có những người sinh ra bản chất đã là như vậy. Tư duy của họ khác biệt. Họ sinh ra với bản tính đặt lợi ích cá nhân lên trên hết, bất chấp thiệt hại của người khác. Ngược lại, có những người sinh ra để chịu đựng gian khổ và làm việc thiện cho người đời.

Tôi nghĩ đó là ý Chúa. Chúa muốn thế giới loài người trở nên phức tạp hơn nên Ngài đã tạo ra một nhóm những bậc thánh nhân thực thụ – những người có phẩm hạnh vượt xa mức bình thường, chẳng hạn như Khổng Tử. Họ là những người vị tha, luôn đặt lợi ích của người khác lên trên lợi ích của chính mình. Vì lợi ích của người khác, họ sẵn sàng từ bỏ cả những gì mình trân trọng nhất. Điều đó không phải là kết quả của giáo dục. Đa số chúng ta – những người bình thường như tôi và anh – đều có sẵn lòng lương thiện cơ bản. Tuy nhiên, sâu thẳm bên trong vẫn tồn tại một vùng xám, nơi đôi khi ta đặt lợi ích cá nhân lên hàng đầu. Đôi khi ta cũng nảy sinh những cảm xúc tầm thường, thấp kém. Hầu hết mọi người đều như vậy. Một nhóm khác lại hoàn toàn trái ngược với các bậc thánh nhân. Họ sinh ra đã mang bản tính ác độc và hoàn toàn không có ý niệm về đạo đức. Những người như chúng ta đều có ý niệm cơ bản về đạo đức; nếu làm điều gì gây tổn thương cho người khác, ta sẽ thấy day dứt, tự trách mình và thậm chí là hối hận. Ngược lại, những kẻ sinh ra đã mang bản tính ác độc thì không có ý niệm đạo đức hay lương tri nào cả. Khi thực hiện những hành vi mà chúng ta coi là cực kỳ tàn ác, họ lại chẳng hề bận tâm; họ không cảm thấy áy náy và coi đó là chuyện bình thường. Vì vậy, tôi chỉ có thể phó mặc lý do đằng sau tất cả những điều này cho Thượng đế. Ngài đã tạo ra ba kiểu người để chúng ta có thể so sánh và đối chiếu lẫn nhau.

14.

PV: Ông có đức tin tôn giáo nào không?

Mạc Ngôn: Tôi là người theo thuyết đa thần. Điều này bắt nguồn từ tuổi thơ chăn gia súc trên những cánh đồng. Trong môi trường đó, tôi cảm nhận được rằng vạn vật đều có linh hồn. García Márquez cũng từng nói một ý tương tự: "Mọi sự vật đều có đời sống riêng. Vấn đề chỉ là làm sao đánh thức được linh hồn của chúng." Khi chăn thả gia súc, tôi cảm thấy chim chóc, muông thú và cả cây cỏ đều có linh hồn. Mọi thứ đều có cảm xúc. Thế nên, tôi nghĩ mình đã mang tư tưởng đa thần từ thuở nhỏ. Ở làng tôi cũng có nét văn hóa dân gian như vậy. Không xa quê hương tôi là nơi sinh sống của Bồ Tùng Linh – một nhà văn nổi tiếng thời nhà Thanh. Ông chuyên viết về các vị thần linh cũng như linh hồn của muông thú, cây cỏ có khả năng biến hóa thành hình người. Những niềm tin kiểu này rất phổ biến ở vùng nông thôn. Tôi thường được ông bà và hàng xóm kể cho nghe những câu chuyện như thế. Đó là chuyện thời thơ ấu. Sau này, khi lên thành phố, tôi được tiếp thu nhiều học thuyết, bao gồm cả chủ nghĩa vô thần Mác-xít lẫn các lý thuyết về những vị thần khác nhau. Tôi nhận thấy rằng mọi đức tin tôn giáo đều là tài sản tinh thần của nhân loại và cần được nghiên cứu dưới góc độ học thuật. Vì vậy, hiện tại tôi cho rằng mình có đức tin tôn giáo. Tôi tôn trọng tất cả các tôn giáo dạy con người sống lương thiện. Tuy nhiên, tôi không theo riêng một tôn giáo cụ thể nào cả.

15.

PV: Thời gian của chúng ta sắp hết rồi. Tôi muốn hỏi, khoản tiền thưởng Nobel có ý nghĩa như thế nào đối với ông?

Mạc Ngôn: Số tiền đó... Khi được các phóng viên Trung Quốc phỏng vấn, họ hỏi: "Ông đã nhận được một khoản tiền lớn như vậy. Ông định làm gì với nó?" Tôi nói đùa rằng: "Tôi định mua một ngôi nhà lớn hơn ở Bắc Kinh", nhưng có người đáp ngay: "Với số tiền đó thì không mua nổi đâu." Giá bất động sản ở Bắc Kinh quá cao. Có lẽ chỉ mua được một ngôi nhà rộng 100 mét vuông thôi.

Ngay cả khi không có số tiền này, tôi vẫn có thể sống thoải mái và đáp ứng các nhu cầu cơ bản, nhưng nó sẽ cho phép tôi làm được nhiều việc hơn. Trước hết, tôi sẽ không còn phải viết vội vã hay làm việc không nghỉ ngơi chỉ để kiếm sống nữa. Giờ đây, tôi có thời gian để trau chuốt tác phẩm vì không còn bị áp lực phải cho ra đời số lượng lớn bài viết. Thay vào đó, tôi có thể tập trung vào chất lượng cao hơn. Ngoài ra, tôi có thể dùng số tiền này để giúp đỡ những người cần sự hỗ trợ tại quê nhà – bạn bè, người thân hoặc bà con trong làng.

PV: Cảm ơn ông – và xin chúc mừng ông một lần nữa!

------------

(*). Nguồn: Nobelprize.org