28/10/26

4.040. TÔI LƯU GIỮ TÔI

 Mộc Nhân

Tôi có thói quen chép lại tất cả những gì đã nói/ nghe trong các cuộc chuyện trò; những gì đã đăng trên trang facebook cá nhân; những gì đã đọc/ đã ghi nhớ, đã note ở bên lề hay cuối trang sách...

   Những ký tự/ cụm từ/ câu văn ấy dần dần ​​tạo nên những khoảnh khắc, suy nghĩ, lưu ý, sáng tạo... Đó là thơ văn, châm ngôn, câu trích dẫn, ý tưởng triết học… mà không gây ra sự nhàm chán nào bởi nó là những mảng rời khác biệt – đôi khi bỏ quên, đôi khi lục lọi để tạo liên văn bản, hoặc tái tạo hay tái tạo ý mới khi nói chuyện, viết lách.

***

Tôi sẽ làm bất cứ điều gì để tránh sự nhàm chán. Đó là nhiệm vụ của cả một đời người – người viết thì càng nên như thế. Đó là không gian để suy ngẫm, để họ lồng ghép những trải nghiệm cá nhân vào hình thức thẩm mỹ mới được kiến ​​tạo.

Bằng cách nào đó, kể cả cách này, nó cho phép tôi mở lòng mình ra, để rồi ta có thể lắng nghe tiếng nói của người nghệ sĩ đang ẩn giấu bên trong chính mình; nghe được những lời thơ/ lời nói khó nghe; hiểu được những ý khó hiểu; đọc được những trang sách khó đọc của Louise Glück (Nhà thơ Mỹ, Nobel Văn học 2020); Jon Fosse (Nhà thơ Na Uy, Nobel Văn học 2023); László Krasznahorkai (Nhà thơ Hungari, Nobel Văn học 2025); Anne Carson (Nhà thơ Canada, Nobel Văn học 2026)… và nhiều tác giả lừng danh khác mà tôi quan tâm.

Họ là những giọng điệu đậm chất cá nhân nhưng lại khó lòng nhận diện cụ thể; nhưng họ luôn đánh thức chúng ta thông qua các giọng điệu mới -  đôi khi vượt ra ngoài khuôn khổ thể loại, vừa mang tính “riêng tư” lại vừa khác lạ, thậm chí với đa số là xa lạ nhưng đầy sự phong phú.

Mọi thứ soi chiếu thế giới từ nhiều góc độ, có thể trực diện, có thể phân mảnh, ẩn dụ, phi logic, có thể có khoảng trống giữa điều đã biết và điều chưa biết - nơi ngôn từ, ý tưởng mới được tìm thấy. Đó là nơi người đọc mù lòa, người nghe điếc đặc phải tiếp tục hành trình vượt qua những gì ở phía trước/ giữa/ cuối văn bản chỉ bằng cách dựa vào các giác quan, trải nghiệm, học tập của mình.

Chính giữa những chấm màu trừu tượng, vô ảnh, siêu thực ấy, ta tìm thấy sự thư thái khi cảm thấu, khám phá, tương thích; bởi lẽ, trong khoảnh khắc đó, chúng ta có thể tìm thấy vài kết nối khả dụng cho đối thoại – ghi chép - mời gọi nhìn vào những kẽ hở giữa các sự kiện lịch sử để tìm ra một dạng chân lý, thẩm mỹ mới, lay động và có nhu cầu hồi đáp.

Ngay từ khoảnh khắc đó, tôi đã muốn giữ lại chúng bên mình, xếp chúng ngay ngắn trên các kệ và tủ sách/ lưu dấu cẩn thận trên blog hay facebook; khước từ sự thiếu hụt, lãng quên, hay thậm chí là khả năng thất lạc – thông qua các gắn nhãn chúng.

Mọi trật tự luôn chảy đều theo các con số, nhãn, thẻ - trong cách phân loại những gì được chép lại, lưu giữ - những điều vốn cách xa nhau vời vợi – và nó là của tôi.

Tôi dành thời gian để đọc lại, thu thập thêm tài liệu, bổ sung mọi điều, cẩn trọng với những gì mình viết lại, viết mới…

Khi yêu thích thì người ta chẳng bao giờ có thể làm việc đủ cả.

***

Có những cuộc đối thoại ta có thể thực hiện xoay quanh vấn đề hình thức, nhưng cũng có những hình thức vượt xa tầm hiểu biết của chúng ta. Chúng lướt qua ta trên đường cao tốc, bất kể ta đang vừa chạy vừa chú ý. Nhưng mọi thứ pha trộn hay trôi qua đều thú vị, ngẫu hứng và chiêm nghiệm.

Thơ và tiểu luận của Louise Glück mang lại “một phong cách thi ca đặc biệt, với vẻ đẹp khiêm nhường, đã làm cho sự tồn tại của mỗi cá nhân mang một giá trị phổ quát”; cùng với nỗ lực tìm kiếm “sự sáng tỏ” và mối quan hệ tâm đặc biệt của nữ thi sĩ đến tuổi thơ và đời sống gia đình, mối quan hệ thân thiết giữa cha mẹ, cùng các anh chị em, đã là một chủ đề xuyên suốt trong tác phẩm của nhà thơ – đồng thời trong các tự truyện, Glück được biết đến với cường độ cảm xúc và thường xuyên mô tả về thần thoại, lịch sử hoặc thiên nhiên để suy ngẫm về kinh nghiệm cá nhân và cuộc sống hiện đại;  tập trung vào việc làm sáng tỏ các khía cạnh của chấn thương, khao khát, nỗi buồn và sự cô đơn.

Tiểu thuyết của László Krasznahorkai mang sức cuốn hút và tầm nhìn tiên tri, khẳng định quyền lực của nghệ thuật giữa cơn khủng hoảng tận thế - là loại tiểu thuyết đòi hỏi trình độ người đọc cao, thường được gắn mác văn xuôi hậu hiện đại, khai thác các chủ đề phản địa đàng và u sầu (dystopian and melancholic) hấp dẫn, đầy viễn kiến, tái khẳng định sức mạnh của nghệ thuật.

Anne Carson dường như lại mang sức nặng nhờ vẻ nhẹ nhàng, thanh thoát của những phân mảnh phi thể loại, không hiện diện để đưa ra câu trả lời, hay thậm chí là khơi gợi câu hỏi mà vươn tới, kiếm tìm, cất tiếng khẳng định giữa dòng thơ một cách khác biệt.

***

Có những bài thơ ta chỉ đọc, nhưng cũng có những bài thơ ta khao khát được sống cùng nó; có bài lại muốn tìm hiểu sáng tạo của tác giả… Dẫu vậy, chúng ta chẳng thể lường hết những chuyển động nội tại đang diễn ra bên trong; vậy nên nếu phát ngôn, đánh giá, phê bình… e rằng sẽ bộc lộ sự hiểu biết hạn hẹp của chính mình về ẩn dụ, siêu thực, tham chiếu, tư tưởng, bối cảnh, thi pháp… qua đó, nó cũng thể hiện cách phản ứng với nghệ thuật và đôi khi chẳng có chút logic nào.

Chuyện viết lách được hình thành từ chuỗi các ghi chép, đúc kết, nghiền ngẫm những ý tưởng, vừa có sự thận trọng kỹ lưỡng, lại vừa mang nét ngẫu hứng tức thời. Mọi thứ lướt nhanh qua dù quá trình sáng tác có thể không bao giờ diễn ra nhanh chóng như vậy. Một khoảnh khắc được mở rộng, kéo dài hay tách rời; và định hình văn bản - đó là một trải nghiệm đầy dấu ấn, hoàn toàn là của riêng cá nhân và đã tạo nên sự thay đổi của riêng mỗi người.

***

Thử thách lớn nhất đối với bất kỳ nhà văn nào là tìm ra phương thức làm việc phù hợp nhất với bản thân, thay vì chỉ đơn thuần sao chép mục tiêu hay phong cách của người khác. Có những người phải mất nhiều năm mới làm được điều đó.

Trong nhiều năm, các tác phẩm định hình phong cách của tôi thiên về những bản dịch tiếng Anh từ các nhà văn lớn hơn là các tác phẩm đương đại trong nền VHVN; đó không chỉ là mạch truyện, tứ thơ mà còn là những phẩm chất thẩm mỹ riêng biệt, chất trữ tình, nghệ thuật, đổi mới đọng lại trong từng dòng viết của: Louise Glück, Heinrich Heine, Bob Dylan , Walt Whitman,  Kahlil Gibran, Naomi Nye, Tomas Tranströmer, Anne Carson, Pablo Neruda, Jacques Prévert, Robert Frost, László Krasznahorkai, Jon Fosse Hafez (9 bài), Ted Hughes, W.B.Yeats, Langston Hughes…

Dường như mọi thứ đã giúp tôi định hình phong cách - sự hiện diện của một tác giả và tiếng nói của họ - tác động đến niềm say mê, sự quan tâm của mình - chính là yếu tố then chốt của sự đánh dấu, dịch chuyển, tiếp bước trong không gian sáng tạo mang hơi thở đương đại, phá vỡ những ranh giới, ràng buộc có trước trên quá trình học hỏi và chiêm nghiệm những gì lưu lại.

Gần đây tôi thích viết thơ văn xuôi hơn mọi hình thức thơ khác. Đối với tôi, thể loại này mang tính mãnh liệt, đầy tốc độ nhưng dễ dàng giàn trải cảm hứng trữ tình; khi đọc lên, thường thì người đọc thể hiện lối đọc tiết chế, tỉnh bơ, pha giọng điệu hào sảng tự nhiên mà không cần ngân nga, kiểu cách và dễ dàng ngăn mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát.

Thơ văn xuôi là cách não bộ tạo ra các mối liên kết, để suy ngẫm, đôi khi những kết nối ấy mang lại cảm giác mông lung, lơ lửng, chờ được biên tập thành văn bản nghệ thuật: từ những điều mới mẻ hay những chuyện vụn vặt; từ các câu thoại trong phim, trong trò chuyện hay lời bài hát; từ quan sát thực cảnh hòa quyện với những ký ức cũ kỹ đã hằn sâu… là những chất liệu nguồn năng lượng lan tỏa khắp tâm trí và vận hành các ký tự tựa như một chuyến tàu lượn của tư duy.

Cách tôi tiếp cận thơ văn xuôi tạo ra một tốc độ ổn định nội tại, một lực đẩy mạnh mẽ nhưng không hẳn là nhanh chóng. Việc loại bỏ ngắt dòng giúp giảm bớt sự gián đoạn về nhịp điệu và khoảng nghỉ, nhưng bản thân điều đó không đồng nghĩa với việc tăng tốc độ đọc, mà chỉ là duy trì một tốc độ ổn định hơn.

Tất nhiên, tôi cũng đã từng có những thất bại, nhưng đó là thất bại một cách tốt đẹp. Đó là điều xảy ra với các từ ngữ khi chúng đứng tách biệt trên khoảng trắng của trang giấy với sự vô nghĩa, kiểu cách, và khước từ một liên kết.

Tuy nhiên, mỗi văn bản đều có một quá khứ; mỗi tác phẩm đều có một tương lai. Tôi - với tư cách là người viết bền bỉ - luôn tin vào mình, có thể nó chưa là gì so với người khác nhưng là của tôi; dẫu mọi thứ sẽ hòa mình vào dòng người trên phố như một chiếc bóng.

Và, tôi viết lại điều này để lưu tồn tiếng nói của tôi.

Không có nhận xét nào: