Nguyên tác “The Sanctuary Of A Good Aphorism” (*)
Châm ngôn về bản chất là một thể loại văn học quý tộc. Người viết châm ngôn không tranh luận hay giải thích, mà chỉ khẳng định; và ẩn chứa trong lời khẳng định đó là niềm tin rằng họ khôn ngoan và thông minh hơn độc giả của mình. – W. H. Auden.
James Geary,
biên tập viên của tuyển tập Geary’s Guide
to the World’s Great Aphorists, cho rằng đây là hình thức nghệ thuật văn học
lâu đời nhất và ngắn gọn nhất. Theo Geary, châm ngôn phải ngắn gọn và dứt
khoát, đồng thời mang tính cá nhân và triết học. Và, ông giải thích, nó phải có
một điểm nhấn độc đáo, có thể là về ngôn ngữ, tâm lý hoặc thậm chí là logic,
khiến người đọc hoàn toàn bất ngờ.
Trong thời đại
của những dòng tweet và những câu nói ngắn gọn, có lẽ chính sự súc tích của
châm ngôn mới là điều hấp dẫn nhất, điều khiến nó vẫn còn phù hợp. Nếu phải đưa
ra một dự đoán chắc chắn, tôi cá rằng hầu hết các học sinh cũ của tôi chỉ nhớ rất
ít về nhà văn theo trường phái Siêu nghiệm người Mỹ Henry David Thoreau, ngoại
trừ việc ông đã vào rừng và để lại cho chúng ta một vài câu châm ngôn kinh điển:
- “Tôi chưa
bao giờ tìm thấy người bạn đồng hành nào thân thiết hơn sự cô độc.”
- “Nếu một người
không theo kịp nhịp độ của những người đồng hành, có lẽ đó là vì anh ta nghe thấy
một nhịp điệu khác. Hãy để anh ta bước theo nhịp điệu mà anh ta nghe thấy, dù
chậm rãi hay xa xôi đến đâu.”
- “Một người
giàu có tỷ lệ thuận với số lượng những thứ mà anh ta có thể bỏ qua.”
Điều tương tự
cũng có thể nói về nhà văn theo trường phái Siêu nghiệm Ralph Waldo Emerson:
- “Cuối cùng,
không có gì thiêng liêng ngoài sự chính trực trong tâm trí của chính bạn.”
- “Trở nên vĩ
đại là bị hiểu lầm.”
- “Ai muốn trở
thành một người đàn ông thì phải là người không tuân theo khuôn mẫu.”
Đây là những lời
mà hơn một thế kỷ sau, vẫn xuất hiện trên áp phích, cốc cà phê, áo phông và thiệp
chúc mừng. Những câu châm ngôn như thế này có sức mạnh trường tồn, và nhiều thế
hệ sau khi chúng được viết ra, người ta vẫn khẳng định chắc chắn rằng chúng được
viết dành cho họ và cho thời đại này.
Có lẽ sức mạnh
lớn nhất của châm ngôn nằm ở sự khẳng định của tác giả, điều mà như nhà thơ W.
H. Auden nhấn mạnh, xuất phát từ niềm tin rằng ông ta khôn ngoan và thông minh
hơn độc giả của mình: Khi một người viết với sự ngắn gọn nhưng mạnh mẽ, với sự
chắc chắn mang tính cá nhân và triết học như vậy, chúng ta sẽ lắng nghe. Trên
thế giới có quá nhiều kẻ ba hoa, những người dùng cả một vũ trụ từ ngữ mà chẳng
nói được gì. Họ đã làm chúng ta kiệt sức, hút cạn sinh lực của chúng ta và khiến
chúng ta khát khao một câu châm ngôn hay. Và nếu câu châm ngôn không chỉ ngắn gọn
và đầy tính khẳng định mà còn dí dỏm, để lại cho chúng ta một sự biến tấu nào
đó về mặt tâm lý, ngôn ngữ hoặc logic, thì càng tốt. Bởi vì đó là những lời
đáng để biết và lặp lại, những lời sẽ khiến chúng ta nghe có vẻ khôn ngoan hơn
chính mình.
Trong bài viết “Nghệ thuật châm ngôn” trên tạp chí New
Yorker, Adam Gopnik trích dẫn triết gia người Anh John Stuart Mill, người cho rằng
“[hầu hết] các cuốn sách châm ngôn, những cuốn sách đã từng nổi tiếng, đều giữ
được danh tiếng đó”. Gopnik giải thích thêm: Chúng ta không tiếp thu châm ngôn
như một thứ tri thức bí truyền; chúng ta kiểm chứng chúng bằng kinh nghiệm của
chính mình. Sự kiểm chứng thực nghiệm của châm ngôn trước hết thể hiện qua tiếng
cười, sau đó là sự trường tồn, và giọng điệu thân mật của nó khiến nó trở nên
thẳng thắn, chứ không phải hoài nghi. Châm ngôn tồn tại bởi vì chúng chứa đựng
chân lý nhân sinh, như Mill đã nhận thấy, và vượt qua rào cản giai cấp và thời
đại.
Tôi nghĩ rằng
sự thấu hiểu của Gopnik về chân lý con người ẩn chứa trong những câu châm ngôn
hay là đặc biệt thích hợp. Còn gì tuyệt hơn một lời khẳng định ngắn gọn, súc
tích về bản chất con người? Đọc một câu châm ngôn như vậy giống như một cuộc
khám bệnh 30 giây, trong đó bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác và phương pháp điều
trị được chỉ định. Eleanor Roosevelt đã đưa ra một câu châm ngôn như vậy khi bà
viết: Không ai có thể khiến bạn cảm thấy thua kém nếu không có sự đồng ý của bạn.
Chẩn đoán: bạn đang cảm thấy thua kém, đang vật lộn để nhận ra giá trị của
chính mình. Và phương pháp chữa trị: chỉ cần ngừng chấp nhận cảm giác đó. Ngắn
gọn và súc tích. Mười từ và vài giây quý giá sau đó, và bạn đang trên đường cải
thiện lòng tự trọng.
Hoặc hãy xem
xét câu châm ngôn này của William Shakespeare: Kẻ ngốc nghĩ mình khôn ngoan,
nhưng người khôn ngoan biết mình là kẻ ngốc. Ngắn gọn, dứt khoát, cá nhân, triết
lý, và có một chút biến tấu? Đúng vậy. Thấu hiểu bản chất con người? Đúng vậy.
Như người ta có thể mong đợi, Shakespeare, bậc thầy về châm ngôn, thật tuyệt vời.
Tương tự như vậy,
Benjamin Franklin: “Bi kịch của cuộc đời là ta già quá sớm và khôn ngoan quá muộn”,
George Bernard Shaw” “Tuổi trẻ bị lãng phí ở những người trẻ”, Albert Einstein
“Điều duy nhất cản trở việc học hỏi của tôi là nền giáo dục của tôi”, và Alfred
Lord Tennyson “Thà yêu rồi mất/ còn hơn là chưa từng yêu”... Danh sách những
câu châm ngôn nổi tiếng – không giống như chính thể loại – gần như vô tận.
Mặc dù tôi yêu
thơ của cha mình, giống như nhiều người khác, tôi đã tìm thấy sự an ủi và trí
tuệ đặc biệt trong những câu châm ngôn của ông:
- Tình yêu là
thứ mang lại diện mạo cho di sản.
- Bất cứ ai có
khuynh hướng tò mò đều hướng tới sự sâu sắc.
- Hãy để ý
cách chiếc cốc của một đứa trẻ dâng lên trời cao tự nó đầy lên.
- Không có lời
kêu gọi nào anh hùng hơn là “Hãy bắt đầu lại”.
Trong bài viết
về nghệ thuật châm ngôn, Adam Gopnik kết luận rằng: "Trong khi những cuốn
sách đồ sộ nhắc nhở chúng ta về sự khó khăn của việc thấu hiểu, thì những câu
châm ngôn lại nhắc nhở chúng ta rằng chúng ta chỉ cần biết rất ít để nắm bắt được
vấn đề." Ông hiểu được giá trị thực sự của một câu châm ngôn hay: nó giúp
chúng ta nhanh chóng và dễ dàng đi đến điểm mấu chốt, mà không cần bất kỳ kiến
thức hay bối cảnh nào trước đó. Việc gói gọn món quà tốt nhất vào một câu ngắn
gọn quả thực là minh chứng cho người tặng quà. Thật may mắn là có rất nhiều người
tặng quà và nhiều món quà tuyệt vời như vậy.
-------------
(*). Nguồn: Shannonsvesely.com
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét