Mộc Nhân
Nhà thơ Nguyễn Tam Phù Sa thuộc thế hệ đàn anh; cuộc chữ - cuộc người trải dài qua nhiều thời kỳ biến động của đất nước, gắn với các câu chuyện và sự thay đổi trên quê hương, gia đình. Anh sở hữu chín tác phẩm với nhiều thể loại, và tôi nghĩ đó không phải là con số cuối.
Đối với một người viết bền
bỉ như anh, tôi liên tưởng đến một câu trong tiểu luận của Albert Camus: “Những
tác phẩm nghệ thuật không được sinh ra từ những tia sáng cảm hứng mà từ sự
trung thành mỗi ngày” (Works of art are
not born in flashes of inspiration but in a daily fidelity.) Những thành tựu
mà người nghệ sĩ sáng tạo nên không phải là kết quả của những khoảnh khắc gộp lại
mà là sự tận tâm, bền bỉ, có trách nhiệm với chữ của mình trong mọi trạng thái
đời sống.
Anh đã dành phần lớn cuộc
đời mình để viết: thơ, truyện ngắn, phóng sự, ghi chép... Mọi trải nghiệm sống
và viết đều trở thành một phần con người anh - với tư cách là một nhà văn thực
sự (Những tay chèo không mỏi – 2 tập văn
xuôi), một con người mẫu mực của gia đình (Những dấu lặng hình cánh sen – tập thơ), một công dân có trách nhiệm
(Những lắp ghép bằng chữ - một ghi chép bằng
thơ)…
Tôi đọc anh, chưa đầy đủ, nhưng từ sự kết nối của
những linh hồn chữ trong góc nhìn văn chương, tôi cảm nhận và tương thông với bất
kỳ trải nghiệm nào ở anh. Các tác phẩm của anh dù thuộc bất cứ thể loại nào đều
được viết với một phong cách ngôn ngữ giản dị, ngồn ngộn chất liệu đời sống và
dễ đi vào lòng bạn đọc. Nó đượm cái hồn quê trầm mặc và tình người bao dung
trong mọi diện mạo con chữ.
Đề tài trong các sáng
tác văn nghệ của Nguyễn Tam Phù Sa khá phong phú. Nó gần gũi, cùng mạch nguồn
mà mỗi chúng ta đều có khả năng chạm đến: quê xứ, gia đình, cuộc sống, dòng
sông, mảnh vườn… đều là những ám tượng ký ức đồng quê trong thơ anh. Nơi đó, những
hành trình thơ ca đưa chúng ta qua các địa danh quen thuộc: Hòn Kẽm, Đá Dừng,
Đèo Le, Thu Bồn, Gò Nổi… đều có sức thu hút đặc biệt từ cảnh vật, con người và
gói gởi cả niềm trắc ẩn, nỗi tình của kẻ xa quê: “Lũ xô rớt khỏi Thu Bồn/ Bát
nhang lạc giữa Sài Gòn, mẹ ơi” (Mẹ ơi)…
***
Những câu thơ, ý thơ như
thế khá nhiều và tôi không muốn chiếm trang in bằng trích dẫn trong một bài
giao cảm ngắn. Nơi đây, tôi muốn chia sẻ tâm lý tiếp nhận thơ Nguyễn Tam Phù Sa
dưới góc nhìn châm ngôn - hơn là một tiểu luận về anh.
Chúng ta sẽ không bàn về
"định nghĩa" mang tính hàn lâm trong khái niệm châm ngôn; diễn ngôn
văn chương của một châm ngôn là chiếm giữ một không gian ngôn từ rất nhỏ, đôi
khi mang tính triết học, tâm lý học, sự phản chiếu, chiêm nghiệm, liên kết,
khuyên dạy… là điều mà tôi cảm thấy bị thu hút trong thơ anh: “Áo rách giữ sạch
nón cời giữ thơm” (Dặn trúc Làng Đông)…
Với một người viết trẻ,
điều này có thể ít hoặc mờ nhạt do trải nghiệm sống của họ chưa đủ để tuyên
ngôn. Nhưng với một người từng trải như Nguyễn Tam Phù Sa, nó hoàn toàn khả dĩ,
để trong khoảnh khắc ngắn ngủi nào đó, chúng ta dừng lại, lắng nghe, cảm nhận,
tự đối chiếu với đời sống cá nhân.
Với góc nhìn ấy, tôi đọc
được nhiều câu thơ hay ở nhiều nội dung. Trong bài Thay lời muốn nói, câu thơ: “Tình chí cốt có hình giọt lệ/ trái tim
người mang sứ mệnh yêu thương” thể hiện một vẻ đẹp vừa trắc ẩn, vừa cao cả, đúc
kết những chiêm nghiệm sâu sắc về bản chất của tình thân. Hình ảnh "giọt lệ"
ở đây không thuần túy chỉ là nỗi buồn. Nó là biểu tượng của sự kết tinh, chân
thành, đồng cảm thực sự, là minh chứng cho việc cùng chia sẻ, cảm nhận nỗi đau
của nhau. Câu thơ nâng tầm sự tồn tại của con người từ thực thể sinh học sang
thực thể xã hội và nhân văn, vượt lên cái tôi cá nhân, hướng đến giá trị lớn nhất
của một đời người là tình yêu thương.
Những câu thơ - châm ngôn như vậy, chính là giải
pháp để lấp đầy những khoảng trống mà đôi khi ngôn từ không thể diễn đạt hết. Tôi
nghĩ tình quê xứ, cũng là căn cốt để anh viết nên những thơ cô đọng đến bất ngờ,
nó giống như nghệ thuật gấp giấy origami,
chỉ vài thao tác đơn giản mà biến tờ giấy thành những tạo hình quen thuộc nhưng
lại mở ra nhiều vẻ đẹp trong tâm trí người đọc: “Cả đời đi, đi không khỏi quê
nhà” (Mẹ của các con tôi).
Phải chăng quê nhà là hệ quy chiếu của tâm hồn để mỗi
người nhận ra chúng ta luôn mang theo cội nguồn trong hành trình đời sống; nó
giống như một sợi dây vô hình nhưng bền chặt, luôn neo giữ con người lại với gốc
rễ…
Chúng ta kiểm chứng những
câu thơ như vậy bằng kinh nghiệm, nội tâm của mình để hiểu chúng mang những giá
trị phổ quát của nhân loại bằng giọng điệu thân mật, gần gũi, chứa đựng chân lý
nhân bản, vượt qua mọi thời đại.
Và khi đã thấu cảm điều
đó, chúng ta thấy thấm thía hơn khi đọc những câu: “Anh và em lớn lên từ gốc rạ/
rồi anh đi, thương nhớ gọi anh về” (Một tấm
vé tàu bằng ba tạ thóc) hoặc: “Bốc nắm đất luồn qua quá khứ/ nghe quê thơm
đủ bốn góc làng” (Làng tôi)…
Chỉ có sự thiêng liêng trong
tâm hồn người viết mang đến cho chúng ta những điều như vậy.
Thơ Nguyễn Tam Phù Sa
đôi khi khai thác logic phân mảnh, để gợi ý hoặc tạo ra những liên văn bản nơi
bạn đọc từ cái tôi trữ tình của tác giả. Những điều bình thường trong câu chuyện
đời thực, được chuyển tải trong ngôn ngữ thơ ca, tồn tại, bắc cầu đến những cảm
xúc, nhận thức cá nhân; dẫu không khẳng định là chân lý nhưng nó đi đến dung
hòa giữa lời tác giả và giá trị cộng đồng: “Sống vừa đủ cho một đời cỏ mọc/ một
gánh gia đình một gánh quê (Sinh nhật bát
tuần).
Với người viết, mỗi dòng
thơ dường như gắn liền với một hoàn cảnh cụ thể, chuyển động như một khoảnh khắc
cảm xúc và nó hướng ra ngoài bài thơ, đôi khi gián đoạn việc đọc để ngẫm ngợi
mà câu chữ vẫn neo giữ chúng ta trong tâm thức: “Đừng khóc nhé khi áo quan vừa
đóng lại/ Khăn trắng đưa đi cát bụi lại đưa về” (Những năm cuối đời ba cảm ơn các con).
Những bài thơ anh viết về
cái kết thúc của đời người khá nhẹ nhõm. Nó không hẳn là lời dặn dò hay lo sợ
mà lời trò chuyện của một tâm trí được tổ chức tốt, hiểu được lẽ đời: “Không thể
gọi cõi đi về là cõi tạm/ sống tử tế một ngày bằng sống một trăm năm” (Trò chuyện với con); khi đã sống trọn vẹn: “Sống tử tế để được chết
mãn nguyện” (Hình thơ bóng chữ có cha cầm
đèn)…
Tôi mô tả, diễn dịch một
phần nào đó những gì tôi đọc được ở anh mà tôi có khả năng; bởi vì chúng ta không
có lời giải thích cho những điều sâu kín trong cảm xúc và hành vi ngôn ngữ của
người viết ở mỗi hoàn cảnh cụ thể: “Đêm báo bão/ giận ngọn đèn giữa phố/ Ngó chỗ
nào cũng thấy bão miền Trung” (Đêm báo
bão).
Sự quan tâm của tôi đến
lời tự tình mang tính châm ngôn trong thơ Nguyễn Tam Phù Sa không gì khác hơn
là tập chú đến khả năng của thơ ca trong việc truyền tải các giá trị tư tưởng,
nhân văn mà mỗi tác giả trải nghiệm, khơi dậy sự nhận thức cảm xúc và trí tuệ tập
thể.
Và rốt lại, thơ ca có thể nói chuyện với chúng ta trong chuỗi kết nối từ tác giả đến người đọc; để rồi khi viết, chúng ta không ghi lại cuộc sống mà tạo ra cuộc sống; còn người đọc, khi đọc không chỉ sống cùng đời sống tác giả mà hiểu được đời sống của mình, dẫu đôi khi: “Chữ nghĩa có làm xốn mắt/ Mẹ ơi, xin hiểu dùm con” (Mẹ bảo con đừng khóc)…
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét