Mộc Nhân
Về phương diện ngôn ngữ, sự xuất hiện của tên gọi các loài động vật trong lời nói cho thấy cách nhìn của con người về các loài động vật ấy: trong quá trình ẩn dụ hoá, động vật không còn là những con thú, những con vật cụ thể nữa mà đã trở thành những biểu tượng, những đặc điểm chung nhất có thể chia sẻ được với loài người.
Từ chức
năng định danh, chúng biến thành định tính. Sự chuyển hướng ấy không những làm
mở rộng ý nghĩa của các danh từ chỉ động vật mà còn làm chuyển cả từ loại của
chúng: từ danh từ biến thành tính từ, trạng từ hay động từ... khi ẩn dụ về người.
Nói về phần "đầu" thì
có đầu trâu, đầu bò... nói về "mặt" thì có mặt chuột, mặt
dơi, mặt khỉ, mặt ngựa, mặt chó... nói về "mắt" thì có mắt
cú vọ, mắt phượng, mắt bồ câu, mắt nai, mắt ếch, mắt ốc bươu...; về "mũi" thì
có mũi kéc, mũi trâu; về "râu" thì có râu hùm, râu dê... ;
về "miệng" thì có miệng hùm, miệng cá ngao... rồi nào là
gan thỏ, gan cóc tía, nào là máu dê, ruột ngựa...
Ðiều thú vị là
mức độ chuyển nghĩa và chuyển từ loại ở mỗi loài vật rất khác nhau. Không phải
"con" nào được đặt nhiều tên cũng đều có khả năng chuyển nghĩa và
chuyển từ loại rộng rãi.
Trong tất cả
các "con" được dùng để ẩn nghĩa về người thì con ngựa là một
trường hợp phong phú và thú vị vì nó có khả năng chuyển nghĩa rộng rãi nhất
trong các từ chỉ động vật. Có lẽ ngựa là con vật gắn liền với đời sống vật chất
cũng như đời sống tinh thần của nhiều dân tộc trên thế giới.
Vì vậy, hình ảnh
con ngựa đi vào đời sống ngôn ngữ cũng là điều dễ hiểu. Những từ ngữ có yếu tố "ngựa" được
sử dụng ở cả nghĩa đen và nghĩa chuyển. Những nghĩa chỉ về "người" hình
thành từ "ngựa" là đa dạng, đa bộ phận, đa khuynh hướng - tích cực và
tiêu cực...
Dưới đây khảo
sát một số ý nghĩa của các yếu tố ngôn ngữ ngữ (bao gồm cả từ, ngữ, cụm từ cố định...)
có yếu tố "ngựa" trong tiếng Việt.
Cơ sở để hình
thành cách dùng những từ ngữ liên quan đến "ngựa" rõ ràng
là do chúng có liên quan mật thiết đến một số đặc điểm, đặc tính tiêu biểu của
loài động vật này.
Có thể xét đến
mấy ý nghĩa chính như sau:
1. Nói đến ngựa
là nói đến một phương tiện chuyên chở, di chuyển nên có nhiều câu nói xuất
phát từ nghĩa này như "Ngựa quen đường cũ", "Lên
xe xuống ngựa", "Kiếp trâu ngựa"... từ đó mà chuyển
nghĩa thành những nghĩa ẩn dụ được hiểu trong từng trường hợp cụ thể
như: "Ngựa quen đường cũ" nói về thói quen, "Lên
xe xuống ngựa" nói về cuộc sống sung túc, "Kiếp trâu
ngựa" chỉ thân phận nô lệ...
2. Nói đến ngựa
là nói đến sự nhanh nhẹn, tốc độ, nên có câu "Nhất ngôn ký xuất, tứ
mã nan truy" có nghĩa là một lời đã nói ra, bốn ngựa đuổi theo không
kịp. Sự nhanh nhẹn của ngựa đặc biệt thể hiện ở bốn vó và người ta đã quan sát
các kiểu đi - chạy của ngựa để phân ra: “nước kiệu” (đi chậm), “nước
trung” (đi vừa), “nước đại” (phi nhanh) qua đó bộc lộ những mặt
mạnh hay yếu của con ngựa. Tuy nhiên vó ngựa cũng là bộ phận khá nguy hiểm, nên
có lời nhắc nhở chớ có dại dột mà đùa giỡn ở chỗ "Mồm chó vó ngựa".
3. Ngựa nhanh
nhẹn nhưng đôi khi lại hăng thái quá - nhất là các chú "ngựa non" ngạo
mạn hung hăng bất chấp, thích đối đầu mà không lượng được sức mình - những
người trẻ tuổi có đặc tính như vậy được gọi là "Ngựa non háu
đá".
4. Nhanh và hăng
tất nhiên phải gắn liền với tố chất "khỏe". Mà khỏe thì không những
biểu hiện qua cơ bắp, chạy dai sức mà còn qua yếu tố sinh lí ! Vậy nên ai cũng
biết thành ngữ "Dài như cặc ngựa" dùng để nói về cái sinh
thực khí của giống đực có liên quan đến sự sung mãn trong chuyện "dai
như ngựa" !!! Còn phụ nữ mà có tính dâm đãng thì gọi
là "con đĩ ngựa"!
5. Ngựa được
thuần dưỡng để phục vụ cho cuộc sống nhưng đôi khi chúng giở chứng, khó kiềm giữ
nên mới có thành ngữ "ngựa bất kham". Từ nghĩa đen "bất
kham", chúng ta lại có cụm từ chỉ trạng thái tâm lí không định tâm, thả
rông dòng suy nghĩ của mình bằng thành ngữ "Tâm viên ý
mã" hoặc "Lông bông như ngựa chạy đường quai"...
6. Dáng ngựa đẹp,
nhất là bờm ngựa - thường làm đề tài cho nhiều họa phẩm trứ danh nhưng vì mặt
ngựa dài nên đôi khi lại ám dụ cho cái xấu hình thức nên cụm từ "như
mặt ngựa" miêu tả khuôn mặt xấu - từ đó hình thành thành ngữ "Đầu
trâu mặt ngựa" mang hàm nghĩa chê bai - nhưng ý nghĩa chê bai sâu xa
không chỉ ở hình thức mà là bản chất của những kẻ không còn tính người. Nói về
tướng ngựa thì cái xoáy cũng khá quan trọng vậy nên "Chữ tốt xem tay,
ngựa hay xem xoáy".
7. Theo giải
phẫu động vật thì ruột ngựa thường thẳng để thích nghi với việc chạy đường dài
và chạy trong thời gian dài nên "Thẳng như ruột ngựa" không
chỉ là một mô tả sinh học mà còn là một ẩn dụ về tính cách thẳng thắn.
8. Ngày xưa,
dưới thời phong kiến, người ta còn dùng sức ngựa để thực thi pháp luật nên từ
đó hình ảnh ngựa còn được dùng để nguyền rủa độc địa: "Ngựa xéo voi
giày", "Ngựa dập voi giày"...
9. Con ngựa là
không những là con vật trung thành, mà còn là biểu tượng của sự kiên nhẫn, bền
bỉ, mang lại sự may mắn, tài lộc nên hình ảnh ngựa gắn với các yếu tố phong thủy
nhất là những chú ngựa đang trong tư thế chạy luôn là biểu tượng được ưa chuộng,
tin dùng, đặc biệt là đối với những nhà kinh doanh thì ngựa phi luôn biểu tượng
cho ý nghĩa "Mã đáo thành công".
***
Trong tiếng Việt
và trong tâm thức người Việt, có nhiều con vật (như heo, khỉ ...) chưa bao giờ
là biểu tượng về một cái gì tốt đẹp nhưng riêng con ngựa lại được ám dụ với nhiều
góc nhìn có cả tốt - xấu, khen - chê về các mặt ngoại hình, hành động, lời nói,
tính cách, tâm lí, sinh lí ... như đã nêu trên.
Tuy nhiên, cho
dù có được sử dụng như một biện pháp nghệ thuật tượng trưng ước lệ nhưng những
hình ảnh ngựa vừa nêu vẫn ít nhiều được tiếp nhận từ nghĩa cụ thể, nghĩa thực.
Dân gian vẫn
còn lưu truyền rất nhiều những hình ảnh ngựa mà người nghe chủ yếu chỉ nắm bắt
lấy cái phần thông tin đầy ẩn ý thâm thúy và sâu sắc đàng sau đó mà thôi. Họ
không quan tâm đến đối tượng ngựa được nhắc đến mà chủ ý là tìm hiểu xem người
nói muốn bộc lộ điều gì:
- Nói về sự phản
bội, cha ông ta có câu: "Thay ngựa giữa dòng".
- Nói về tinh
thần tương thân tương ái có câu: "Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ".
- Nói về lòng
tham vô đáy của con người: "Ðược đầu voi, đòi đầu ngựa".
- Nói về thói
quen và tật xấu: "Ngựa quen đường cũ".
- Nói về gia
đình, vợ chồng thì có: "Gái có chồng như ngựa có cương".
Và cũng như biết
bao câu thành ngữ- tục ngữ trong dân gian, sự phong phú về nét nghĩa trong những
câu nói có hình ảnh ngựa - một con vật quen thuộc với con người nói lên tính chất
tiềm ẩn về ngữ nghĩa của thành ngữ- tục ngữ rất lớn. Từ con vật rất gần gũi
này, người xưa đã đem lại cho chúng ta những nhận thức vừa dung dị cụ thể vừa
khái quát sâu sắc.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét