3.806. NHỮNG CUỐN SÁCH CHÂM NGÔN HAY NHẤT – P1

 Mộc Nhân dịch (1)

Nguyên tác “The best books on Aphorisms” recommended by Andrew Hui (2)

 

Cuộc sống không được xem xét kỹ lưỡng thì không đáng sống. Thiên nhiên thích ẩn mình. Bạn không thể bước vào cùng một dòng sông hai lần… Chắc chắn tất cả chúng ta đều lớn lên với những câu châm ngôn như thế, và có lẽ chúng ta coi tầm quan trọng của chúng là điều hiển nhiên. Andrew Hui, tác giả của cuốn sách đầy đủ đầu tiên về lý thuyết châm ngôn, dẫn dắt chúng ta qua lịch sử của những câu nói triết học ngắn gọn từ Heraclitus đến Nietzsche và xa hơn nữa.

Chúng ta hãy bắt đầu với câu hỏi cơ bản nhất: Châm ngôn là gì?

Nói vắn tắt, châm ngôn đơn giản là một câu nói ngắn gọn. Châm ngôn thuộc về một gia đình lớn với những họ hàng xa: tục ngữ, ngạn ngữ, châm ngôm, lời khuyên… Xét về mức độ dễ hiểu, tục ngữ thường là những câu nói thông thường không có tác giả hoặc là trí tuệ dân gian (ví dụ:  “Xa mặt cách lòng”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”, “Đa dạng là gia vị của cuộc sống”…). Đây là những câu nói ngắn gọn, cơ bản và dễ hiểu và chúng thường phụ thuộc vào văn hóa.

Có điều gì đó rất biện chứng trong thể loại châm ngôn. Có những châm ngôn hoàn toàn bí ẩn như lời tuyên bố của điện thờ Delphi, hay những dòng chữ khắc trên xương, trên mai rùa hoặc vách đá... thời Trung Quốc cổ đại. Đây là những trường hợp cực đoan của những câu nói khó hiểu, đòi hỏi sự giải thích.

Những châm ngôn tôi chọn cho cuốn sách của mình nằm ở đâu đó giữa hai thái cực này, chúng được viết bởi các nhà văn, triết gia, vĩ nhân. Câu hỏi thúc đẩy cuốn sách của tôi là: Mối quan hệ giữa tư duy triết học và hình thức châm ngôn là gì? Chúng ta thường nghĩ triết học là lập luận có tính diễn ngôn: nó logic; nó tiến hành bằng các bước chứng minh từng bước. Điều tôi quan tâm là tư duy rời rạc và lập luận phi diễn ngôn. Tư duy ‘nguyên tử’, như người ta vẫn nói.

Thật thú vị khi bạn tập trung vào những phát ngôn cần được giải thích. Để một đoạn văn được coi là châm ngôn, tác giả phải có chủ đích và đạt được một mức độ thành công nhất định trong việc trình bày cho người đọc điều gì đó khiến họ phải dừng lại suy ngẫm.

Đúng vậy. Châm ngôn mang tính biện chứng rất cao. Khi đọc nó, chúng ta có một cuộc đối thoại nội tâm với chính mình hoặc một cuộc đối thoại tưởng tượng với tác giả. Theo nghĩa đó, châm ngôn đóng vai trò như một chất xúc tác cho việc tự triết lý hóa bản thân. Tôi đang dựa trên tác phẩm của Alexander Nehamas và cuốn "Triết học như một lối sống" của Pierre Hadot. Luận điểm của Nehamas là Nietzsche, Montaigne và Socrates – dù họ có giáo điều hay học thuyết nào hay không, ai biết được - điều họ thực sự muốn chúng ta làm là triết lý hóa, là thực hành triết học. Do đó, châm ngôn là một lời mời gọi đến với triết học.

Châm ngôn được sử dụng rộng rãi trong triết học Trung Quốc, nơi có truyền thống các bậc hiền triết hay triết gia nói những điều ngắn gọn, súc tích để người học trò, người đọc hoặc người nghe suy ngẫm và diễn giải. Đó là khoảnh khắc tiếp xúc với bậc thầy và khoảnh khắc chiêm nghiệm. Mặc dù triết học phương Tây cũng có nhiều châm ngôn, nhưng bối cảnh xuất hiện của chúng không nhất thiết phải mang tính sư phạm như vậy.

Hãy xem xét trường hợp của Trung Quốc trước. Có một hình tượng Khổng Tử được xây dựng như là tác giả có thẩm quyền của nhiều câu nói. Nhưng Khổng Tử không phải là tác giả. Mỗi câu nói trong Luận ngữ đều được bắt đầu bằng cụm từ "Khổng Tử nói"; chính những người được cho là đệ tử của ông đã ghi lại khoảnh khắc phát ngôn ban đầu.

1. Châm ngôn ngắn gọn, dễ hiểu, cho phép bạn suy ngẫm.

Điều này dẫn đến phần phương pháp luận trong cuốn sách của tôi, đó là để nghiên cứu châm ngôn, chúng ta không chỉ cần phân tích triết học mà còn phải nghiên cứu ngữ văn. Với châm ngôn Khổng giáo, chúng ta phải tìm hiểu lý do tại sao các đệ tử muốn ghi chép lại chúng, và truyền thống chú giải đã hình thành xung quanh những câu nói cụ thể như thế nào - thường là một truyền thống rất đồ sộ.

Tôi quan tâm đến quyền uy tối cao của người thầy và cách mà những người theo ông, hay những người kế thừa, có nhiều bất đồng, tranh luận và bất đồng về ý nghĩa ban đầu của người thầy. Đây là điều mà Max Weber gọi là sự chuyển đổi từ quyền uy dựa trên sức hút cá nhân sang bộ máy quan liêu được mã hóa.

Nhưng điều đó nghe không khác biệt nhiều so với lập luận mà bạn tìm thấy, chẳng hạn, trong tác phẩm của Quentin Skinner về lịch sử: rằng để hiểu bất kỳ triết học nào, bạn phải hiểu rất nhiều về ý nghĩa của người suy nghĩ vào thời điểm những lời đó được viết ra, người đó đang ngầm đáp lại ai, và những lời đó sẽ có ý nghĩa gì trong bối cảnh đối với độc giả đương thời.

Đối với Quentin Skinner, có thẩm quyền của Machiavelli, của Hobbes. Chúng ta biết Machiavelli và Hobbes đã viết những lời này. Trong khi đó, với Khổng Tử, đây là một trạng thái rất linh hoạt của văn hóa văn bản truyền miệng. Các nhà Hán học ngày nay đang thực sự đấu tranh chống lại phong trào theo chủ nghĩa mục đích luận cho rằng, "Trước hết là truyền miệng, sau đó là văn bản." Nhưng trên thực tế, nó linh hoạt hơn nhiều.

Có một phép ẩn dụ tuyệt vời mà các học giả Trung Quốc sử dụng. Trong các văn bản cổ, họ nói, có ba trạng thái của vật chất: khí, lỏng, rắn. Khí là quá trình tự do của giao tiếp hoặc tranh luận bằng miệng, tất cả đều trôi nổi trong bầu khí quyển; lỏng là văn hóa bản thảo, nơi có rất nhiều sự linh hoạt và biến thể; Và sự chắc chắn là bản in, nơi mọi thứ được cố định.

* Vì chúng ta đang nói về Khổng Tử, sẽ thật tuyệt nếu bạn gắn điều này với cuốn sách đầu tiên bạn chọn: Luận ngữ:

Có rất nhiều bản dịch tiếng Anh, bắt đầu từ bản của Arthur Waley. Có rất nhiều phiên bản khác nhau, được viết bởi những người là triết gia phân tích, hoặc sử gia văn hóa. Tôi thích bản dịch của Edward Slingerland một phần vì nó bao gồm cả truyền thống chú giải.

Tôi sẽ đọc một ví dụ:

“Sư phụ nói: Ngày nay khó mà sống được nếu không có sự khéo léo của Tuệ sư Đà hoặc vẻ đẹp thể chất của Tống Triều.” Ai đó có thể hỏi: Tuệ sư Đà là ai, và Tống Triều là ai? Truyền thống chú giải cung cấp các loại chú giải và câu trả lời khác nhau cho loại câu hỏi đó.

Điều đó trở thành động lực lớn cho tư duy triết học và trí tuệ sau này ở Trung Quốc. Đây là cách mà Khổng Tử trở thành Nho giáo. Ấn bản này thực sự rất tốt trong việc thể hiện cả tính chất được xây dựng của bản gốc Luận ngữ và cỗ máy chú giải rộng lớn đã thúc đẩy truyền thống triết học Trung Quốc qua nhiều thế kỷ.

Nếu bạn đang nói chuyện với một độc giả phương Tây vừa mới tiếp cận Luận ngữ, họ nên tiếp cận nó như thế nào? Có những điều gì mà chúng ta nên làm khi đọc khác với khi tiếp cận một văn bản triết học quen thuộc hơn không?

Có nhiều cách để đọc Luận ngữ. Một là bạn có thể đọc nó như một tài liệu về văn hóa Trung Quốc cổ đại vẫn còn giá trị cho đến ngày nay. Về mặt đó, ấn bản tôi đã chọn rất tuyệt vời, bởi vì nó cho bạn cảm nhận về truyền thống chú giải và những gì người khác đã nghĩ về nó.

2. Câu châm ngôn sẽ không có tác dụng nếu thiếu đi tính sống động về mặt văn chương.

Nếu bạn giống như đồng nghiệp Bryan van Norden của tôi, bạn sẽ cố gắng tìm hiểu xem Khổng Tử muốn nói gì về lòng nhân ái, về sự tốt đẹp, về lý thuyết tình bạn. Bạn có thể đọc Luận ngữ mà không cần xem xét bối cảnh lịch sử của nó. Hoặc bạn có thể tiếp cận nó theo hướng lịch sử như Michael Puett của Đại học Harvard, người quan tâm đến Trung Quốc thời kỳ đầu và cả sự tiếp nhận qua các triều đại cũng như tầm quan trọng của nó cho đến ngày nay.

Còn về truyền thống chủ quan thì sao? Nếu tôi đến một phòng trưng bày nghệ thuật mà không am hiểu nhiều về lịch sử, tôi vẫn có thể thu được rất nhiều điều từ việc tương tác với các bức tranh, ngay cả khi cách diễn giải của tôi có thể không chính xác về mặt lịch sử và đầy những liên tưởng cá nhân. Tôi được đưa vào một trạng thái mơ mộng, nơi tôi bắt đầu suy ngẫm về những điều quan trọng đối với mình. Còn cách đọc châm ngôn tương tự thì sao?

Ồ, chắc chắn rồi. Châm ngôn rất phù hợp với cách tiếp cận đó. Chúng ngắn gọn; chúng dễ hiểu; chúng cho bạn không gian để suy nghĩ. Thời gian bạn đọc một câu châm ngôn ngắn hơn thời gian bạn hiểu được nó.

Khóa học về triết học Trung Quốc thời kỳ đầu của Michael Puett coi đó như lời khuyên về cuộc sống - và đó là một trong những khóa học lớn nhất tại Harvard với hơn 700 sinh viên!

* Bạn có thể trích dẫn một câu châm ngôn Khổng giáo yêu thích, một câu mà bạn thấy dễ nhớ không?

Chắc chắn rồi. Đây là một câu hay: “Nếu tôi chỉ ra một góc của vấn đề, và học trò không thể đưa ra ba góc còn lại, tôi sẽ không cố gắng hướng dẫn cậu ta nữa.”

Tuyệt vời, bạn nên treo câu này trên cửa văn phòng của mình.

Chính xác! Tôi thích điều này vì nó hoàn toàn trái ngược với quan niệm rằng việc học Khổng giáo là thụ động và học thuộc lòng. Điều này yêu cầu học trò tự mình giải quyết vấn đề. Khổng Tử sẽ cho bạn một vectơ trong các tham số của căn phòng, và bạn phải tự tìm ra vectơ còn lại. Theo một cách nào đó, tư duy Khổng giáo khá giống với toán học.

Điều tôi yêu thích ở những câu châm ngôn là bạn có thể mang toàn bộ nội dung của chúng đi theo mình, trong tâm trí. Chúng vốn dĩ rất dễ mang theo. Không có cảm giác mất mát khi bạn đóng sách lại vì chúng thường đủ ngắn để nhớ từng chữ.

(Xem tiếp phần 2)