3.800. CÁI ĐẸP CỨU RỖI THẾ GIỚI

                 Mộc Nhân

Bài đăng trên Tc Đất Quảng
số 07/ tháng Ba năm 2026

Fyodor Dostoevsky đã để lại một câu kinh điển: "Cái đẹp cứu rỗi thế giới" (Beauty will save the world). Thiết nghĩ chúng ta không cần giải thích, phân tích ý nghĩa câu nói này vì tối thiểu, ở tầng hiển ngôn, tự nó đã nói lên tất cả.

Cái đẹp bủa vây chúng ta, nhưng không phải ai cũng nhìn thấy nó hay đồng nhất về cách đánh giá bởi những quan niệm về cái đẹp khác nhau, do gu thẩm mỹ, thời đại, hoàn cảnh, tuổi tác…

Hầu như, mọi người đều nhất trí rằng, cái đẹp hoàn mỹ phải thể hiện được hai yếu tố: phẩm hạnh và hình thức.

1. Phẩm hạnh là cái bên trong bao gồm đạo đức, cái nết, phẩm chất, nhân cách… có thể xem như đó là những nội hàm tương đương, dù tự điển giải nghĩa khác nhau. Phẩm hạnh giống như một viên đá quý, đẹp và hiếm được đặt trên một bệ đá trơn nhẵn. Hình ảnh này là sự ví von về giá trị phẩm chất và hình thức trong mối tương quan với nhau.

Và chắc chắn phẩm chất, đức hạnh được đánh giá cao hơn cả. Còn hình thức đẹp thì mang vẻ uy nghi của sự hiện diện hơn là vẻ đẹp toàn bích.

Chúng ta nhận thấy người đẹp/ người mẫu/ hoa hậu… chắc chắn có đủ yếu tố hình thức; còn đức hạnh thì dường như họ bận rộn, cố gắng xây dựng hình ảnh và lao động để tạo ra sự xuất sắc – điều này cũng hiển nhiên và đáng quý. Nhưng sự vĩ đại thì không có bởi họ chú trọng vào hành vi qua đào luyện hơn là đức hạnh tự nó toát ra.

Những vĩ nhân đều là những người có vẻ đẹp tinh thần, trí tuệ; vậy nên họ là những người vĩ đại ở mọi thời đại, dù không ai xét vĩ nhân trên phương diện hình thức.

2. Về vẻ đẹp hình thức, đây là cái “trời cho” và ai đó biết cách trang điểm thì cái đẹp vẻ ngoài sẽ được tôn lên. Nhưng sự duyên dáng quan trọng hơn trang điểm; và phong thái ứng xử tinh tế, hiểu biết quan trọng hơn sự duyên dáng.

Vẻ đẹp là cảm xúc thuần khiết mang đến cho tâm hồn thông qua sự quan sát của ngũ quan. Vẻ đẹp nảy sinh khi tâm hồn và các giác quan được thỏa mãn.

Những gì đẹp về hình thức không phải lúc nào cũng tốt, nhưng những gì tốt về phẩm chất thì luôn đẹp.

3. Nguyễn Du từng miêu tả sự xuất hiện của Kim Trọng trong buổi chiều tà, khi gặp nàng Kiều du xuân trở về, khiến cho “Một vùng như thể cây quỳnh cành dao”  - sự xuất hiện của cái đẹp/ người đẹp là khoảnh khắc thời gian ngưng đọng, không gian bừng sáng, là vậy. Tuy nhiên, chuyện không chỉ dừng lại ở đó, bởi nói như nhà thơ Ý, Dante Alighieri, tác giả tập Thần khúc: “Cái đẹp đánh thức tâm hồn hành động” (Beauty awakens the soul to act). Vậy nên sau ánh nhìn đầu tiên của đôi trai tài gái sắc Kim – Kiều, thì từ trạng thái “Tình trong như đã, mặt ngoài còn e” đến hành động vượt qua chuẩn mực lễ giáo phong kiến của nàng Kiều “Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình” là điều tất yếu, nói lên sức mạnh của vẻ đẹp ái tình.

Tuy nhiên phần tuyệt vời nhất của cái đẹp, mà một bức tranh, tấm hình, bài thơ, câu văn không thể nào diễn tả thấu đáo được, người thưởng thức chỉ thông qua thấu cảm – vậy nên nghệ thuật chỉ dừng lại ở miêu tả cái có thể diễn tả và người cảm nhận chỉ tương giao qua các yếu tố tượng trưng, ước lệ. Chẳng hạn, đơn cử: “Mai cốt cách, tuyết tinh thần” (Kiều), là một ước lệ cổ điển có thể tăng thêm chiều sâu cho việc diễn tả cái đẹp…

4. Mọi vẻ đẹp đều có sự kỳ lạ, khác biệt nên không thể so sánh ai/ cái gì… đẹp/ xấu hơn. Nhà thơ lớn nước Anh, William Shakespeare, trong bài Sonnet 130 (*) đã tiếp cận vẻ đẹp của người yêu một cách độc đáo, phá vỡ những khuôn mẫu lãng mạn vốn có. Thay vì ca ngợi tình nhân bằng những phép so sánh nói lên cái đẹp hoàn hảo, Shakespeare lại miêu tả bằng những chi tiết bình thường, chân thật, thậm chí có phần xấu xí như: da ngực màu sẫm (dun), hơi thở nặng mùi (reek), tóc cứng như dây thép (wires), đôi má nhợt nhạt… Đó là lời khẳng định vẻ đẹp không theo những tiêu chuẩn thông thường, nhưng với góc nhìn của nhân vật trữ tình, nàng vẫn là người đẹp nhất, không thể so sánh với ai cả: “Ơn Chúa, tình nhân tôi khác hẳn/ So sánh ai với nàng cũng đều sai”.

Vậy nên, có nghệ sĩ muốn tạo nên một nhân vật hoàn hảo, bằng cách lấy những phần đẹp nhất từ ​​nhiều chân dung khác nhau; điều này sẽ không làm hài lòng ai, ngoại trừ người đã tạo ra chúng. Tuy nhiên đôi khi anh ta có thể thành công bằng sự may mắn nào đó.

5. Cái đẹp là sự tổng hoà, dịch chuyển và phối hợp giữa các yếu tố một cách hài hoà thì tạo nên chuẩn thẩm mỹ.

Không ai có thể trở nên đẹp nếu không có tâm hồn, thần thái, ứng xử đẹp trong các mối quan hệ. Nó là phần quan trọng cốt lõi tạo nên vẻ đẹp. Vậy nên trong các cuộc thi sắc đẹp, phần câu hỏi về tình huống, ứng xử, suy nghĩ… luôn là phần quyết định để trao giải cao.

Cũng có khi, vẻ đẹp không nhất thiết phải xuất phát từ bất cứ điều gì hoặc phân tích đẹp chỗ nào. Một bình hoa, một buổi ban mai, một bản nhạc, một cô gái… nếu hỏi đẹp ở chỗ nào? Thật khó trả lời. Francis Bacon nói: “Phần tuyệt vời nhất của cái đẹp là điều không thể nào diễn tả được.” (The best part of beauty is that which can’t express.) - vẻ đẹp là tự thân.

Nhưng rốt lại, cái đẹp giống như trái cây mùa hè, bông hoa mùa xuân, dễ úa tàn và không thể tồn tại lâu dài. Mọi thứ đẹp đẽ đều phải kết thúc, nếu không, chúng sẽ không còn đẹp nữa. Cũng như tuổi trẻ đẹp đẽ, mạnh mẽ, sung sức… và đến tuổi già trở nên hơi xấu xí, chậm chạp, yếu ớt… Sự biến mất của vẻ đẹp là sự kiện tuyệt vọng nhất trên bánh xe thời gian của chúng ta, đang lăn về phía cái chết, đó là quy luật.

Nhưng chắc chắn, nếu đức hạnh rạng ngời thì cái không đẹp sẽ không phai mờ.

Chúng ta hãy sống lặng lẽ trong từng khoảnh khắc và chiêm ngưỡng vẻ đẹp của vạn vật, đón nhận niềm vui mà chúng mang lại bởi tận hưởng cái đẹp cũng là cách thanh lọc tâm trí.