3.989. VERMEER by Tomas Tranströmer

 

Vermeer - danh họa Hà Lan (1632–1675)

"Vermeer" là bài thơ trong tập For Living and Dead (Cho người sống và người chết) của Tomas Tranströmer, năm 1989. Vermeer là danh họa người Hà Lan, Tranh của Vermeer nổi tiếng với việc ngưng đọng thời gian, ông là hiện thân của người nghệ sĩ biết lắng nghe nhịp đập sâu thẫm bên dưới bề mặt ồn ào của đời sống, biến cái hữu hạn thành cái vô hạn. Tranströmer nhìn thấy ở Vermeer khả năng "hóa thạch" khoảnh khắc đời thường thành cái vĩnh cửu trong cảm hứng thi ca.

***

Trong buổi lễ trao giải Nobel VH 2011, bài thơ Vermeer được nghệ sĩ Kristina Adolphson diễn đọc. (1)

VERMEER – Mộc Nhân dịch (2)

VERMEER by Tomas Tranströmer (3)

Trích Cho người sống và người chết (For Living and Dead)

 

Chẳng có thế giới nào được che chở…

Ngay sau bức tường, tiếng ồn ào trỗi dậy,

quán trọ nằm đó

với tiếng cười đùa và cãi vã, những hàm răng,

những giọt lệ, tiếng chuông vang rền

và gã anh rể điên loạn, kẻ gieo rắc cái chết mà tất cả chúng ta

đều phải run sợ.

 

Vụ nổ lớn và tiếng bước chân cứu hộ đến muộn

những con thuyền kiêu hãnh soi mình trên eo biển,

đồng tiền len lỏi chui vào túi kẻ chẳng xứng đáng

những yêu sách chồng chất lên nhau

những đóa hoa đỏ rực há miệng, rịn mồ hôi báo hiệu chiến tranh.

 

Từ nơi ấy, xuyên qua bức tường để bước vào

căn phòng vẽ tĩnh lặng

khoảnh khắc được phép sống mãi qua nhiều thế kỷ.

Những bức tranh mang tên "Bài học âm nhạc"

hay "Người đàn bà mặc áo xanh đọc thư" –

nàng đang mang thai tháng thứ tám,

hai trái tim đang cựa quậy bên trong.

Trên bức tường phía sau

là tấm bản đồ nhăn nheo về vùng đất chưa ai biết tới (Terra Incognita).

 

Hãy hít thở thật bình tĩnh…

Một chất liệu màu xanh lạ lẫm được đóng đinh vào những chiếc ghế.

Những chiếc đinh tán vàng bay tới với tốc độ kinh hoàng

rồi đột ngột dừng lại

như thể chúng chưa từng là gì khác ngoài sự tĩnh lặng.

 

Tai vang lên tiếng ngân, từ vực sâu hay chốn cao xanh.

Đó là áp lực từ phía bên kia bức tường.

Nó khiến mọi sự vật trôi bồng bềnh

và giữ cho nét cọ thật vững vàng.

 

Xuyên qua những bức tường thật đau đớn, khiến ta ốm yếu

nhưng lại là điều cần thiết

Thế giới là một thể thống nhất.

Nhưng những bức tường…

bức tường ấy là một phần của chính bạn

dù ta có nhận ra hay không, điều đó vẫn đúng với tất cả chúng ta

ngoại trừ trẻ nhỏ.

Với chúng, chẳng có bức tường nào cả.

 

Bầu trời trong trẻo tựa mình vào bức tường.

Tựa như một lời nguyện cầu gửi vào khoảng không.

Và khoảng không ấy quay mặt về phía chúng ta

rồi thì thầm:

"Ta không trống rỗng, ta đang rộng mở." (3)

------------

Chú thích:

(1). Bài về Lễ trao giải Nobel VH 2011, TomasTranströmer

(2). Text available Here

(3). Bài thơ có cấu trúc đối lập: Tiếng ồn hiện đại >< Sự Tĩnh lặng siêu hình; mở đầu bằng một hình ảnh hết sức đời thường nhưng đầy tính đe dọa: "Tường nhà bên xáo động bới những ồn ào."Tiếng ồn ở đây không đơn thuần là âm thanh hàng xóm, mà là ẩn dụ cho sự hỗn loạn, áp lực, những biến động chói tai của xã hội hiện đại. Đó là một "trận cuồng phong" đang bào mòn và xâm lấn nội tâm con người. Bức tường vừa là vật cản, vừa là ranh giới phân tách hai thế giới: một bên là thời gian vật chất xô xập, một bên là vùng không gian tĩnh lặng của nghệ thuật.

  Một số tác phẩm hội hoạ của Vermmeer được Tomas Tranströmer trực tiếp gợi nhắc trong bài thơ, thay vì sử dụng những bức tranh này như những phông nền trang trí thụ động, Tranströmer coi chúng là những cánh cửa cấu trúc đầy sống động. Chúng đóng vai trò như những điểm tựa kết nối hai thế giới đối lập gay gắt: sự ồn ào, hỗn loạn và bạo liệt của thực tại bên ngoài (chiến tranh, tiền bạc, lòng tham, sự điên loạn trong gia đình) với không gian tĩnh lặng, siêu việt bên trong xưởng vẽ của người nghệ sĩ.

  - Bức tranh Woman Holding a Balance (Người phụ nữ cầm chiếc cân) – biểu ý về sự cân bằng nội tâm, hoặc gợi liên tưởng đến sự công bình trong ngày Phán xét cuối cùng (Last Judgment). Tuy nhiên, qua lăng kính của Tranströmer, chiếc cân trống không đo đếm trọng lượng vật chất, mà đo đếm trạng thái tâm hồn, nơi mọi tham vọng, nỗi lo âu hay áp lực trần thế đều trở nên vô nghĩa.

  - Bức tranh A Woman in Blue Reading a Letter (Người phụ nữ mặc áo xanh đọc thư) biểu tượng cho sự sống: tác giả nhấn mạnh cô đang mang thai (hai trái tim cùng đập trong lồng ngực), đọc thư với vẻ tập trung tĩnh lặng, một khung cảnh sinh hoạt gia đình giữa thế giới bị chi phối bởi sự hủy diệt và chiến tranh nhưng cô vẫn mang theo sự tiếp nối mong manh của sự sống.

  - Tấm bản đồ nhăn nheo vẽ vùng Terra Incognita là Vùng đất chưa được biết đến - một ẩn dụ cho lãnh thổ vô tận, chưa từng được khám phá của thế giới nội tâm và đời sống tinh thần con người.

  - Bức tranh Bài học âm nhạc (The Music Lesson) thể hiện sự hài hòa vũ trụ, vẻ đẹp của nhịp điệu thời gian và sự điều hòa cảm xúc con người - đối trọng với sự ồn ào bên ngoài...

  Thông qua những bức tranh này, Tranströmer hé lộ rằng nghệ thuật không phải là sự trốn chạy khỏi thực tại, mà là sự chuyển hóa của các luồng lực, những ngăn cách thế giới ồn ào với sự tĩnh lặng. Nghệ thuật nói chung và tranh của Vermeer nói riêng, không phải là rào chắn để ta trốn vào sau nó, mà là một lớp màng nơi năng lượng hỗn loạn được chuyển hóa thành sự hiện diện vĩnh cửu và rạng ngời. Ngay giữa lòng một thế giới cuồng quay, con người vẫn hoàn toàn có thể kiến tạo một "khoảnh khắc tĩnh lặng nở hoa" bên trong chính tâm thức mình.

* Dịch và chú thích bởi Mộc Nhân