4.002. ĐÔI KHI LÀ VẬY - Mai Hữu Phước

 

Đôi khi là vậy/ 때로는 그런 것 – tập thơ song ngữ Việt – Hàn, của Mai Hữu Phước là một tác phẩm có duyên trong xuất bản và phát hành bởi nó ra đơi đúng “điểm rơi” trong tuần lễ giao lưu văn hoá Việt – Hàn tổ chức tại Đà Nẵng. Bạn đọc ghi nhận đây là tuyển thơ song ngữ có giá trị về nội dung tư tưởng, nghệ thuật biểu đạt và ý nghĩa giao lưu văn hóa. 

Tác phẩm không chỉ giới thiệu thơ Việt Nam đến bạn đọc Hàn Quốc, mà còn mở ra một không gian đồng cảm, nơi hai ngôn ngữ cùng nâng đỡ những rung động phổ quát của con người: Tình mẹ, tình bạn, tình yêu, nỗi nhớ, cô đơn, mất mát, hy vọng và sự chiêm nghiệm trước thời gian.

Thơ Mai Hữu Phước giàu chất đời, gần gũi mà trữ tình, đậm chiều sâu suy tưởng từ những hình ảnh thân thuộc như bến đò xưa, biển vắng, góc phố, người mẹ, người bạn, mùa xuân, tuổi thơ đến những vấn đề có ý nghĩa xã hội như chiến tranh, môi trường biển, ký ức lịch sử và thân phận con người… Một thế giới thơ vừa riêng tư vừa có sức cộng hưởng rộng lớn, gây ấn tượng từ những điều bình dị, trải nghiệm cá nhân thành cảm xúc cộng đồng.

Phần chuyển ngữ do dịch giả Bae Yang Soo đảm nhận mà tôi không biết tiếng Hàn nên cũng không nói về bản dịch.

Tuy nhiên, phần chuyển ngữ trong tác phẩm này là một dịch giả chuyên nghiệp, Giáo sư khoa Tiếng Việt - ĐH Busan, nên tôi tin độc giả Hàn Quốc thích thú với bản dịch của ông bởi dịch giả không dừng ở việc chuyển nghĩa, mà còn thể hiện sự hòa điệu giữa hai tâm hồn nghệ sĩ và sự am hiểu sâu sắc hai nền văn hóa. Bản Việt - Hàn được trình bày song hành, tạo nên một hình thức thưởng thức mới, góp phần mở rộng biên giới cảm xúc của người đọc từ ngôn ngữ mẹ đẻ của họ - bạn đọc Hàn Quốc có cơ hội tiếp cận vẻ đẹp của thơ Việt bằng một bản dịch giàu tính linh hoạt và nghệ thuật.

***

Nhân đây, tôi nghĩ, đã đến lúc, những người viết chuyên nghiệp cần một trung gian để dẫn dắt, kết nối các không gian văn hoá ra ngoài lãnh thổ thông qua một tiến trình chuyển ngữ – nói ngắn gọn là dịch.

Và tôi tin rằng người viết có tác phẩm song ngữ thông qua việc tự dịch/ nhờ dịch/ thuê dịch hoặc được dịch sang ngôn ngữ khác đều có trạng thái thích thú, là thành tựu mới trong cuộc viết của mình.

Dẫu công nghệ dịch của thế giới ngày càng tiến bộ thì nhịp độ và hiệu quả chuyên môn của bản dịch càng tốt hơn, nhưng vai trò người dịch thì không thể phủ nhận bởi linh hồn, sự sáng tạo của bản dịch thì không máy móc nào có thể thay thế.

Người dịch và tác phẩm dịch giờ đây đứng ở vị trí trung gian giữa các nền văn hóa để kết nối những con người sống trong các không gian văn hóa khác biệt.

Cấp thấp nhất của dịch là dừng lại ở mức độ hiểu văn bản. Tầng bậc cao hơn là giữ được phong cách ngôn ngữ văn bản nguồn. Khó nhất là dịch với tính thẩm mỹ và sử dụng ngôn ngữ văn chương để người đọc nước ngoài cảm nhận cái hay của tác phẩm nguồn.

Tôi nghĩ, bạn đọc sẽ thích những câu thơ: “Vô duyên tôi thấy người ta/ Tay đeo nhẫn cưới không là của tôi/ Thương chùm hoa dại mồ côi/ Xác xơ nhẫn cỏ bên đồi năm xưa”.

Ở đây tôi nói “thích” (like), chứ chưa nói đến “tương thích” (compatibility) vì thật khó để đạt đến các hệ giá trị, thẩm mỹ giữa hai vùng văn hoá. Hiển nhiên từ “like” đến “compatibility” là một hành trình tiếp cận về xã hội học, đất nước học, dịch thuật… chứ không hẳn là qua vài bản dịch…

Vậy nên, nói như Jacques Derrida: “Một mặt, không có gì không dịch được, nhưng mặt khác, mọi thứ đều không thể dịch; dịch là tên gọi khác của sự bất khả” - bởi từ góc độ ngôn ngữ nghệ thuật thì các vấn đề từ vựng, thi pháp, tu từ, nhạc điệu… đều được vây bọc bởi một không gian văn hoá với thời gian, cùng những trường liên tưởng khác nhau…

Tôi nghĩ Mai Hữu Phước hiểu được điều này khi anh tương tác với dịch giả, nên anh chọn những bài thơ Việt thuộc loại dễ đọc (easy reading) để bạn đọc Hàn Quốc ít bị vướng mắc trong các rào cản nói trên, như: Mưa cuối mùa, Vùng tuổi thơ xa lắc, Chào nhé mùa đông…

Nếu nói như các nhà chuyên môn: “dịch là sự thương thảo giữa hai nền văn hóa” thì tôi nghĩ giữa tác giả “Đôi khi là vậy” và dịch giả Bae Yang Soo đã làm tốt điều thương thảo này.

Trước đây, văn học Đà Nẵng có một số dịch giả giới thiệu văn học nươc ngoài về Việt Nam, nay tôi cảm thấy thú vị khi Hội Nhà văn Tp Đà Nẵng có tác giả chủ động đưa tác phẩm của mình đến nước bạn thông qua dịch sang ngôn ngữ khác.

Chắc chắn đó là một nỗ lực mà không phải muốn là được, bởi tiến trình đầy thách thức này không phải lúc nào cũng mỹ mãn.

Câu trích nổi tiếng của Charlemagne: “Có thêm ngôn ngữ khác là sở hữu linh hồn thứ hai” (To have another language is to possess a second soul) mở ra một lăng kính và thế giới quan mới, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà là một cấu trúc tư duy mang theo lịch sử, văn hóa của một dân tộc, có thể khiến bạn trở nên cởi mở hơn với những cộng đồng ngôn ngữ khác bằng sự thấu hiểu sâu sắc.

Xin chúc mừng Mai Hữu Phước đã đầu tư cho điều mình muốn, là thành công từ nỗ lực làm mới, nâng cấp tác phẩm của mình bằng “linh hồn thứ hai”.