4.012. HAI CÂU CHUYỆN CỦA MẠC NGÔN

 

Hai câu chuyện dưới đây là hai ngụ ngôn hiện sinh và đạo đức sâu sắc được trích từ diễn văn nhận giải Nobel Văn học của nhà văn Mạc Ngôn (Mo Yan). Khi đặt hai câu chuyện cạnh nhau dưới tư cách của một "người kể chuyện", ông đã gửi gắm những thông điệp triết học đa tầng về bản chất con người, nghệ thuật và thi ca.

***

1. Câu chuyện thứ nhất:

Hơn ba mươi năm trước, khi còn trong quân ngũ, có một buổi tối nọ, tôi đang ngồi đọc sách trong văn phòng thì một sĩ quan lớn tuổi bước vào. Ông nhìn lướt qua những chiếc ghế trống trước mặt tôi rồi lẩm bẩm:

- Hừm, mọi người đâu cả rồi?

Tôi đứng dậy và dõng dạc hỏi:

- Ý ông là tôi không phải là người sao?

Vị sĩ quan già đỏ bừng mặt vì xấu hổ rồi lẳng lặng bước ra ngoài. Suốt một thời gian dài sau đó, tôi từng rất tự hào về hành động mà mình cho là đầy bản lĩnh ấy. Nhưng nhiều năm trôi qua, niềm tự hào đó dần chuyển thành nỗi dằn vặt lương tâm sâu sắc.

* Lời bàn:

Vị sĩ quan già không thấy không khí đông vui như thường ngày nên tỏ vẻ cau có chứ không hề có ý xúc phạm nhân vật tôi - chàng thanh niên. Còn nhân vật tôi bám vào logic ngôn ngữ chính xác ("Tôi không phải là người sao?") để bắt lỗi và làm vị sĩ quan già bẽ mặt. Điều này thực chất là dùng sự đúng đắn về lý lẽ để đẩy người khác vào thế ngượng ngùng, xấu hổ; thực chất đó là một hành vi kiêu ngạo của tuổi trẻ nên “Suốt một thời gian dài sau đó, tôi từng rất tự hào về hành động mà mình cho là đầy bản lĩnh ấy”.

Nhưng rồi niềm tự hào tuổi trẻ biến thành "nỗi dằn vặt lương tâm" theo thời gian cho thấy: Khi con người ta càng sống, càng trải đời, ta mới nhận ra lòng khoan dung và sự thấu hiểu quý giá hơn nhiều so với việc chứng minh mình đúng, làm nhục người khác.

2. Câu chuyện thứ hai:

Có một nhóm tám người thợ nề từ nơi khác đến, họ trú ẩn trong một ngôi đền tồi tàn để tránh bão. Bên ngoài, tiếng sấm rền vang và những quả cầu lửa liên tục lao về phía họ. Họ thậm chí còn nghe thấy cả những tiếng rít gào tựa như tiếng rồng kêu. Những người thợ vô cùng hoảng sợ, mặt cắt không còn giọt máu. Một người trong nhóm lên tiếng: "Trong số tám người chúng ta, hẳn có kẻ đã phạm phải một tội ác tày trời khiến trời đất nổi giận. Kẻ có tội nên tự nguyện bước ra ngoài chịu phạt để những người vô tội không phải gánh chịu tai ương." Tất nhiên, chẳng ai chịu tự nguyện cả. Thế là một người khác đưa ra đề xuất: "Vì không ai chịu ra ngoài, chi bằng tất cả chúng ta cùng ném chiếc mũ rơm của mình về phía cửa. Mũ của ai bay ra khỏi cửa đền thì người đó chính là kẻ có tội, và chúng ta sẽ bắt hắn phải ra ngoài chịu phạt." Vậy là họ cùng ném mũ về phía cửa. Bảy chiếc mũ bị gió thổi ngược vào trong, chỉ duy nhất một chiếc bay ra ngoài cửa. Họ ép người thợ thứ tám phải ra ngoài chịu phạt; khi anh ta chần chừ không chịu đi, họ liền xúm lại khiêng anh ta và ném thẳng ra ngoài cửa. Tôi tin chắc rằng quý vị đều đã đoán được kết cục của câu chuyện: Ngay khi họ vừa ném anh ta ra ngoài cửa thì ngôi đền cũng đổ sụp xuống ngay tại chỗ họ đang đứng.

* Lời bàn:

Khi đối diện với tai họa hay sợ hãi, phản ứng bản năng của con người là đổ lỗi cho một cá nhân, nhân danh "đao đức tập thể" hay "thiên ý" để đùn đẩy trách nhiệm và hi sinh kẻ yếu thế. Nhưng ở đây có sự đảo ngược cay đắng của định mệnh: Chiếc mũ rơm bay ra ngoài không phải vì người thợ thứ tám có tội, mà vì anh ta chính là kẻ vô tội duy nhất nên được trời đất che chở để đưa ra khỏi ngôi đền sắp sụp đổ. Bảy người còn lại, vì sự ích kỷ, tàn nhẫn và hèn nhát khi ném đồng loại của mình vào cái chết, đã tự biến mình thành những kẻ có tội thực sự. Ngôi đền đổ sụp chính là bản án nghiêm khắc nhất dành cho sự tàn nhẫn mượn danh nghĩa chính nghĩa.

Khi khép lại diễn văn bằng hai câu chuyện này và khẳng định "Tôi là một người kể chuyện", Mạc Ngôn muốn chuyển tải sứ mệnh cốt lõi của thi ca và văn học: Văn học không phải là tòa án, văn học không sinh ra để phân xử đúng - sai, tốt - xấu bằng thứ lý lẽ kiêu ngạo như chàng trẻ tuổi ở câu chuyện thứ nhất, hay bằng sự phán xét tàn nhẫn của đám đông ở câu chuyện thứ hai. Văn học là lòng trắc ẩn đối với phận người: Nghệ thuật kể chuyện tồn tại để bóc tách những góc khuất, những giằng xé nội tâm, sự yếu đuối và nỗi đau của kiếp người. Nhà văn đứng về phía những "kẻ bị ném ra ngoài cửa đền" - những con người nhỏ bé, bị gạt bỏ hay bị xã hội phán xét bất công.

Câu chuyện thứ nhất để lại nỗi dằn vặt suốt đời. Câu chuyện thứ hai để lại sự bàng hoàng ngẫm nghĩ, văn học có sức mạnh làm chậm lại những phán xét vội vàng, giúp con người soi chiếu lại chính linh hồn mình trước khi quá muộn.