3.916. ĐÊM NAY - Elfriede Jelinek

 Mộc Nhân dịch (1)

Nguyên tác: Tonight - by Elfriede Jelinek (2)

Bản dịch sang tiếng Anh bởi Michael Hofmann

 

Đêm nay

Những chú chim sẻ của tôi

thả tuyết

vào cánh đồng hoa cẩm chướng căng tràn giận dữ.

 

Đêm nay

ba vị giáo hoàng

tuyên bố

cuộc cách mạng

chống lại truyền hình dành cho thanh thiếu niên.

 

Những con hải cẩu đập đầu

máu me

vào thang máy

thang máy Paternoster

làm trì hoãn việc tổ chức hội nghị của chúng.

 

Đêm nay

chị gái tôi

cô dâu của gió

hiến máu

cho cây đàn cello

của sa mạc Jericho

điều này thúc đẩy những chiếc kèn trombone

tổ chức một cuộc biểu tình.

 

Đêm nay

tôi treo đôi môi của em

như hạt thức ăn cho chim

bên ngoài cửa nhà tôi

và quan sát

qua cửa sổ

cuộc chiến sinh tử của chúng

với con kền kền cái.

 

Đêm nay

tuyết rơi (3)

------------

Chú thích:

(1). Bản Anh ngữ: Poetryfoundation.org  

(2). Elfriede Jelinek - xem lại bài này

(3). "Tonight" của Elfriede Jelinek (nhà văn, nhà thơ người Áo đoạt giải Nobel Văn học năm 2004) lại ném người đọc vào một thế giới phi lý, bạo liệt và sụp đổ. Bà nổi tiếng với lối viết giễu nhại sâu cay và cấu trúc ngôn từ mang tính giải huyền thoại, Jelinek trong "Tonight" không làm thơ để vỗ về giác quan. Bà sử dụng thủ pháp kỹ thuật của trường phái Siêu thực (Surrealism) kết hợp với Chủ nghĩa Biểu hiện (Expressionism) để tạo ra một chuỗi những hình ảnh chắp vá (montage) đầy tính điện ảnh, phản ánh sự bất an, sự sụp đổ của các giá trị truyền thống và một thực tại bị bóp méo. Bài thơ có thể được cảm nhận qua bốn tầng cấu trúc và biểu tượng đầy ám ảnh sau:

1. Bài thơ mở đầu bằng một từ chìa khóa được lặp đi lặp lại như một điệp khúc định mệnh: "tonight" (đêm nay). Đêm nay không phải là đêm của sự bình yên, mà là đêm của những biến động phi tự nhiên: những chú chim sẻ thả tuyết vào cánh đồng hoa cẩm chướng căng tràn giận dữ  - biến thiên nhiên thành một bản thể mang đầy tính người, một sự dồn nén chực chờ bùng nổ trước một áp bức vô hình.

2. Khổ thơ thứ hai chuyển dịch hoàn toàn sang không gian mang tính châm biếm chính trị - xã hội: Ba vị giáo hoàng tuyên cáo cuộc cách mạng chống lại truyền hình thanh thiếu niên. Sự xuất hiện của "ba vị giáo hoàng" trong thời kỳ hỗn loạn của Giáo hội với cuộc cách mạng chống lại "truyền hình thanh thiếu niên" (teenage television) cho thấy đó là cái nhìn giễu nhại về sự bất lực của các thiết chế cũ kỹ trước sự xâm lăng của văn hóa đại chúng.

3. Đến khổ thơ thứ ba, nhịp điệu bài thơ đột ngột trở nên tàn nhẫn và nhuốm máu: những con hải cẩu đập đầu đến chảy máu vào những chiếc thang máy (đặc biệt là loại thang paternoster phổ biến) là một ẩn dụ gai người nói lên cái bẫy cơ khí của nền văn minh đô thị dẫn đến những bế tắc chết chóc.

4. Khổ thơ thứ tư đan cài những điển tích văn hóa bị bóp méo: "The wind's bride" (Cô dâu của gió) gợi nhắc đến bức tranh nổi tiếng cùng tên của Oskar Kokoschka nói về tình yêu cuồng nhiệt nhưng tuyệt vọng. Ở đây, cô dâu ấy phải "hiến máu" cho cây đàn cello của "sa mạc Jericho" (thành phố của những bức tường sụp đổ trong Kinh Thánh). Tiếng nhạc được nuôi bằng máu không mang lại sự thánh thố, nó chỉ kích động những chiếc kèn trombone tổ chức một... cuộc mít tinh phản đối. Mọi yếu tố lãng mạn, tôn giáo đều bị biến tính thành những hành vi chính trị hóa thô bạo.

5. Khổ thơ thứ năm là đỉnh điểm của sự tàn nhẫn trong mối quan hệ cá nhân: tôi treo đôi môi em như hạt thức ăn cho chim bên ngoài cửa sỏ và quan sát cuộc đấu tranh sinh tử của chúng với con kền kền cái. Sự lạnh lùng đạt đến độ tàn nhẫn tối đa khi nhân vật đứng sau cửa sổ, thản nhiên "quan sát" đôi môi ấy giãy giụa trong cái chết dưới móng vuốt của một con kền kền cái (she vulture) – biểu tượng của sự rỉa rói, hoen ố và hủy diệt. Tình yêu đã chết, và nó chết một cách trần trụi, không một chút xót thương.

Bài thơ khép lại bằng cách quay vòng lại hình ảnh ban đầu, nhưng được rút gọn tối đa như một lời thở dài buông xuôi: đêm nay/ thả rơi/ làn tuyết. Hành động buông rơi làn tuyết ở cuối bài không còn là hành động của những chú chim sẻ nữa. Nó là sự buông bỏ của chính tác giả, của chính thế giới này. Tuyết phủ xuống như một tấm vải liệm trắng xóa, che giấu đi tất cả sự máu me, giận dữ, những chiếc thang máy kẹt cứng và đôi môi bị rỉa rói ở phía trên. Một sự đóng băng tuyệt đối của cảm xúc.

"Tonight" của Elfriede Jelinek là một bài thơ không dễ cảm nhận theo cách thông thường vì nó từ chối logic. Bằng cách nén các hình ảnh tương phản bạo liệt vào nhau, Jelinek đã phác họa xuất sắc trạng thái khủng hoảng của con người hiện đại: nơi tự nhiên bị hủy hoại bởi máy móc, nơi các giá trị thiêng liêng bị tầm thường hóa, và nơi tình yêu bị tước đoạt hoàn toàn sự lãng mạn để trở thành một cuộc thanh trừng tàn nhẫn.

Mộc Nhân dịch