3.908. GIỮA ĐÁ VÀ HOA - Octavio Paz

 Mộc Nhân dịch (1)

Nguyên tác: Between the Stone and the Flower – by Octavio Paz (2)

 

Ban mai nhiễm độc câm lặng

chúng ta thức tỉnh như loài rắn

chúng ta thức tỉnh như bãi đá,

chùm rễ cứng, cơn khát héo hon đôi môi…

 

Dưới ánh sáng, tiếng khóc đóng băng

cây gai dầu, bất động và giận dữ

những ngón tay xanh mướt của nó

khuấy động điều hiện hữu trong chúng ta

cơn thịnh nộ bị im lặng đang nuốt chửng chúng ta...

 

Nhưng đồng tiền ma thuật

trỗi dậy trên xương cốt,

trên tàn tro nhân loại.

 

Bạn đi qua như một bông hoa

xuyên qua địa ngục vô sinh này

được tạo thành từ thời gian bị xiềng xích,

vòng quay máy móc, bánh xe trống rỗng

bóp nghẹt và bỏ chúng ta lại chốn hư vô

và làm khô máu chúng ta,

và nơi những giọt nước mắt đang giết chết chúng ta.

 

Bởi vì tiền bạc là vô hạn và tạo ra những sa mạc vô cùng... (3)

--------------

Chú thích:

(1). Text available here

(2). Bài liên quan

(3). “Between the Stone and the Flower” (Giữa Đá và Hoa) là một trong những tác phẩm đầu tay quan trọng và mang tính bước ngoặt nhất của thi hào người Mexico – Octavio Paz (chủ nhân giải Nobel Văn học 1990). Viết vào cuối thập niên 1930 và xuất bản năm 1941, bài thơ là kết quả từ những trải nghiệm thực tế của Paz khi ông đến vùng Yucatán để thành lập trường học cho con em công nhân và nông dân. Tại vùng đất đầy nắng gió và bụi bặm này, Paz đã chứng kiến sự khắc nghiệt của tự nhiên đan cài với sự tàn nhẫn của hệ thống kinh tế xã hội. Tựa đề bài thơ – “Giữa Đá và Hoa” – chính là một ẩn dụ lớn về thế giới, về vị trí của con người và một thực tại bị xé toạc.

Ngay từ nhan đề, Octavio Paz đã đặt con người vào một thế kẹt sinh tồn giữa hai cực biểu tượng: Đá (The Stone): Đại diện cho thực tại khô cằn, bất biến, lạnh lùng và cứng nhắc. Đá là vùng đất sa mạc Mexico, là sự khắc nghiệt của số phận, và cũng là hiện thân của các cấu trúc xã hội đè nén lên kiếp người. Hoa (The Flower): Cụ thể ở đây là hoa của cây henequen (cây gai dầu được trồng nhiều ở Yucatán thời bấy giờ để lấy sợi). Hoa đại diện cho sự sống mong manh, cho cái đẹp, cho khát vọng sinh tồn và cả sự sinh nở dốc cạn kiệt lực lượng của tự nhiên.

Con người – những người phu đồn điền bản địa – sinh ra, lớn lên và lụi tàn ngay trong khoảng hẹp rạn nứt giữa hai thế lực ấy. Họ mềm mại như hoa nhưng phải cọ xát và bị nghiền nát bởi đá. Trong bài thơ, Paz không chỉ viết về thiên nhiên một cách lãng mạn, ông nhìn nó bằng con mắt của một nhà quan sát xã hội sâu sắc. Cây henequen – thứ cây mang lại sự giàu có cho các ông chủ – lại chính là chiếc gông cùm của người nông dân. Tất cả rốt cuộc không được dùng để nuôi dưỡng sự sống, mà bị biến thành một thứ trừu tượng, lạnh lùng hơn cả đá: Tiền bạc (Money).

Paz đã có những câu thơ đầy tính ám ảnh về sự lên ngôi của đồng tiền: “Tiền bạc làm rỗng tuếch những gì nó chạm vào/ Nó biến giọt mồ hôi thành những con số...” Đồng tiền xuất hiện như một thế lực ma quái làm tha hóa mối quan hệ thiêng liêng giữa con người và đất đai. Nó tước đoạt linh hồn của người lao động, biến cuộc đời họ thành một chu kỳ sản xuất vô tận, không lối thoát.

Ngôn ngữ thơ Octavio Paz chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ chủ nghĩa siêu thực Pháp, và điều đó thể hiện rõ nét trong bài thơ này qua cách ông xây dựng hình ảnh. Nắng không chỉ là ánh sáng, nắng là "mật đắng", là "những lưỡi dao găm". Đất đai không im lặng, đất đai "khát" và "gào thét". Không gian trong bài thơ quánh đặc, ngột ngạt và mang tính ảo ảnh. Paz sử dụng những nhịp điệu lặp đi lặp lại, những hình ảnh chồng chéo lên nhau để tái hiện một thế giới mà ở đó ranh giới giữa sự sống và cái chết vô cùng mờ nhạt. Người nông dân bước đi trên đất như những bóng ma, toàn bộ thể xác sống của họ bị hút cạn bởi mặt trời và những chiếc gai sắc nhọn của nhành cây.

Mặc dù nhuốm màu sắc bi kịch và phơi bày sự tàn nhẫn của đời sống, "Between the Stone and the Flower" không kết thúc trong sự tuyệt vọng đen tối hoàn toàn. Đối với Paz, việc nhận thức được nỗi đau chính là bước đầu tiên của sự tỉnh thức.

Sự hiện diện của "Hoa" trong bài thơ – dẫu là một loài hoa mọc lên từ đá sỏi, dẫu nở ra để rồi bị cắt hái – vẫn là minh chứng cho sức mạnh phản kháng của sự sống. Con người, dù bị bao vây bởi một "đế chế tàn nhẫn" của nền kinh tế thị trường và sự vô tình của tạo hóa, vẫn không ngừng tìm kiếm tự do, không ngừng yêu và hy vọng. Hiểu được bi kịch đó, bước đi sát bên cạnh nỗi đau của những kiếp người lầm than, ta mới thấu cảm được cái đẹp thực sự của thế giới bị bỏ rơi này - một cái đẹp không đến từ sự hoàn hảo, mà đến từ chính cuộc chiến giành giật sự sống bền bỉ của muôn loài.

* Bài liên quan: Khi nghe tiếng mưa

Mộc Nhân dịch và chú thích